اسرارآل محمد(ص)ادامه مطلب

قسمت دوّم بررسی و تحقیق در باره کتاب سلیم‌

 

اشارة

در این قسمت، مدارک و اسناد مربوطه در ذیل هر مطلب ذکر می‌گردد. از آنجا که ترجمه فارسی برای عموم مردم در نظر گرفته شده نوعی تلخیص و اختصار در مقدمه بکار رفته است.
لذا برای تفصیل بیشتر به مقدمه عربی مراجعه شود.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 44
بخشهای دوازده‌گانه این قسمت شامل مطالب زیر خواهد بود:
الف. نام کتاب و جهت نامگذاری.
ب. بحثی در باره اوّل بودن کتاب سلیم در شیعه و در تاریخ اسلام.
ج. آنچه در تأیید و تصدیق کتاب سلیم وارد شده است:
1. کلمات ائمّه علیهم السّلام.
2. کلمات علمای شیعه.
3. نقل و روایت علما از کتاب سلیم.
4. سخنان غیر شیعه در باره کتاب سلیم.
د. بررسی مناقشات در باره کتاب سلیم و جواب آنها.
ه. اسناد کتاب سلیم و تحقیقی در باره ابان.
و. نسخه‌های خطی و چاپی کتاب سلیم و منتخب و ترجمه فارسی و اردوی آن بضمیمه چند نمونه عکسی.
ز. روش تحقیق و ترجمه کتاب سلیم.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 45

بخش اوّل نام‌گذاری کتاب سلیم‌

 

اشارة

نام مشهور کتاب سایر نامهای کتاب و جهت نامگذاری
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 46

نام مشهور کتاب‌

از آنجا که نامگذاری مؤلّف برای ما روشن نیست، بهترین نام کتاب همان است که در اکثر زمانها بدان معروف بوده است. این کتاب از زمان امام صادق علیه السّلام تاکنون بنام «کتاب سلیم بن قیس هلالی» معروف است. در این نامگذاری کتاب را به مؤلّف نسبت داده‌اند، و با توجّه به اینکه سلیم کتاب دیگری نداشته بهترین نامی که راه هر گونه اشتباه را می‌بندد همین است. برای اوّلین بار این نام را در کلام امام صادق علیه السّلام می‌بینیم که می‌فرماید: «هر کس از شیعیان و محبّین ما کتاب سلیم بن قیس هلالی را نداشته باشد ...» «1».
عمر بن اذینه که کتاب سلیم را از ابان تحویل گرفته با ذکر همین نام در آغاز کتاب می‌گوید: «این نسخه کتاب سلیم بن قیس هلالی عامری است که ابان آن را بمن تحویل داده است» «2».
در طول قرنها، در لسان علمای متقدّم و متأخر همین نام برای کتاب سلیم بکار رفته است. شیخ نعمانی، شیخ مفید، شیخ نجاشی، شیخ طوسی، شیخ ابن شهرآشوب از قدما، و علّامه حلی، شهید ثانی، میر داماد، قاضی شهید تستری، شیخ حر عاملی، علّامه مجلسی، شیخ بحرانی، میر حامد حسین، محدث نوری، شیخ آغا بزرگ تهرانی و علّامه امینی از متأخّرین، همه این بزرگان وقتی نام این کتاب را در کلماتشان آورده‌اند همین نام مشهور را ذکر کرده‌اند.
______________________________
(1) به ص 58 همین کتاب مراجعه شود.
(2) به ص 201 همین کتاب مراجعه شود.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 47

سایر نامها و جهت نامگذاری‌

گاهی کتاب سلیم به نامهای دیگری یاد شده، که جهت خاصّی در آنها مورد توجه بوده است و ذیلا به آنها اشاره می‌کنیم:
اصل سلیم بن قیس هلالی، صحیفه سلیم، کتاب حدیث سلیم بن قیس هلالی، کتاب سقیفه، کتاب فتن، کتاب وفاة النبی صلی اللَّه علیه و آله، کتاب امامت «3».
«اصل» به خاطر آن است که این کتاب از مهمترین کتابهای اصول چهارصدگانه شیعه به حساب می‌آید.
«صحیفه» به معنای مجموعه نوشتار است.
«کتاب حدیث» هم با توجه به جنبه حدیثی کتاب گفته شده است.
«سقیفه» ناظر به مطالب بسیاری در باره سقیفه است که در این کتاب آمده است.
«فتن» با توجه به جنبه تاریخی کتاب است که جریانات تاریخی اسلام در طول 75 سال پس از رحلت پیامبر صلی اللَّه علیه و آله را در بر دارد.
«وفاة النبی صلی اللَّه علیه و آله» به خاطر اوّلین حدیث کتاب است که در اکثر نسخه‌های خطی با همین عنوان آمده است و عده‌ای آن را نام کتاب تصور کرده‌اند.
«امامت» از آن جهت است که هدف اصلی این کتاب اثبات امامت دوازده امام علیهم السّلام است.
اگر چه این نامها به مناسبتهای مختلف ذکر شده ولی نام معروف کتاب همان است که در اوّل این بخش گفته شد، و به اختصار «کتاب سلیم» گفته می‌شود و در طول چهارده قرن به همان معروف بوده است.
______________________________
(3) غیبت نعمانی: ص 61. الذریعة: ج 1 ص 63 و ج 6 ص 336. الاعلام (زرکلی): ج 3 ص 119. المراجعات:
ص 307 المراجعة 101. مؤلفوا الشیعة فی صدر الاسلام: ص 16.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 49

بخش دوّم اوّل بودن کتاب سلیم‌

 

اشارة

بیان اوّل بودن کتاب سلیم کلمات علما در اوّل بودن کتاب بررسی مناقشات در اوّل بودن کتاب
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 50

بیان اوّل بودن کتاب سلیم‌

اوّلین کسی که در تاریخ اسلام اقدام به تألیف نموده سلیم بن قیس است، و با دقّت در شرائط اجتماعی سالهای اوّل بعد از رحلت پیامبر صلی اللَّه علیه و آله معلوم می‌شود که در موضوع معارف و تاریخ هیچ کتابی قبل از کتاب سلیم در آن عصر تألیف نشده است.
برای اثبات این مطلب، توجّه به آنچه در تاریخچه تألیف این کتاب در قسمت اوّل ذکر شد روشن می‌کند که زمان و مکانی که سلیم در آن اقدام به این تألیف نموده از هر جهت استثنائی بوده و اوّلین فرصتی بوده که مؤلف دست به این اقدام بزرگ زده است. گذشته از آن، دو جنبه دیگر را هم مورد بررسی قرار می‌دهیم:
1. گواهی اهل خبره به اوّل بودن کتاب.
2. بررسی مناقشات در اوّل بودن کتاب.

کلمات علما در اوّل بودن کتاب‌

علمایی که ذیلا سخنان ایشان ذکر می‌شود همگی اهل خبره در کتابشناسی و علم رجال و تاریخ هستند.
1. شیخ ابن ندیم می‌گوید: «اوّلین کتابی که برای شیعه ظاهر شده کتاب سلیم بن قیس هلالی است» «1».
2. شیخ نعمانی می‌گوید: «در بین همه اهل علم و راویان حدیث ائمّه علیهم السّلام اختلافی نیست که کتاب سلیم بن قیس هلالی از بزرگترین و قدیمترین کتابهای
______________________________
(1) فهرست ابن ندیم: ص 275.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 51
پایه‌ای است که اهل علم و راویان حدیث اهل بیت علیهم السّلام نقل کرده‌اند» «2».
3. قاضی بدر الدین سبکی می‌گوید: «اوّلین کتابی که برای شیعه تألیف شده کتاب سلیم بن قیس هلالی است» «3».
4. علّامه میر حامد حسین می‌گوید: «کتاب سلیم بن قیس هلالی که سزاوار است در حقّ آن گفته شود: قدیمی‌تر و افضل از همه کتابهای شیعه است همان طور که علّامه مجلسی به این مطلب معترف است» «4».
5. علّامه خوانساری صاحب روضات می‌گوید: «کتاب سلیم اوّلین تألیف و تدوین در اسلام است که احادیث را جمع کرده است» «5».
6. محدّث قمی می‌گوید: «کتاب سلیم اوّلین کتابی است که برای شیعه ظاهر شده و بین محدّثین معروف است» «6».
7. علّامه سیّد حسن صدر در کتابهایش، سلیم را در شمار اوّلین تألیف‌کنندگان در حدیث و تاریخ نام برده است «7».
8. مورّخ خبیر مدرّس خیابانی می‌گوید: «کتاب سلیم اوّلین کتابی است که برای شیعه ظاهر شده است» «8».
9. علّامه مرعشی نجفی می‌گوید: «کتاب سلیم از قدیمی‌ترین کتابها نزد شیعه است» «9».
10. علّامه موحّد ابطحی می‌گوید: «کتاب سلیم اوّل کتاب شیعه است که در بین عموم ظاهر و مشهور شده و همه آن را می‌شناسند» «10».
______________________________
(2) غیبت نعمانی: ص 61.
(3) الذریعة: ج 2 ص 153 بنقل از کتاب محاسن الوسائل فی معرفة الاوائل تألیف سبکی.
(4) عبقات الانوار: ج 2 ص 61.
(5) روضات الجنّات: ج 4 ص 67.
(6) الکنی و الالقاب: ج 3 ص 243.
(7) تأسیس الشیعة لفنون الاسلام: ص 272 الشیعة و فنون الاسلام: ص 68.
(8) ریحانة الادب: ج 6 ص 369.
(9) احقاق الحق: ج 1 ص 55.
(10) تهذیب المقال: ج 1 ص 180.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 52

بررسی مناقشات در اوّل بودن کتاب‌

در مورد اوّل بودن کتاب سلیم دو اشکال مطرح شده که با بررسی آنها مطلب کاملا روشن خواهد شد.
اشکال اوّل: بعضی گفته‌اند: اوّلین مؤلّف در اسلام امیر المؤمنین علیه السّلام است که با املای پیامبر صلی اللَّه علیه و آله معارف اسلام و تفسیر قرآن را می‌نوشت و بنام «کتاب علیّ علیه السّلام» معروف است. همچنین کتاب «مصحف فاطمه علیها السّلام» که بعد از رحلت پیامبر صلی اللَّه علیه و آله در تماس حضرت زهرا علیها السّلام با جبرئیل و ملائکه به تألیف رسیده است، و نیز کتاب «جفر و جامعه» که نزد امیر المؤمنین علیه السّلام بوده است. این سه کتاب بر کتاب سلیم تقدم دارند و هر سه در دست ائمه علیهم السّلام بوده‌اند تاکنون که نزد حضرت بقیة الله الاعظم عجل اللَّه فرجه محفوظ است.
در جواب از این سخن باید گفت: اوّل بودن کتاب سلیم در مقایسه با تألیفات مردم عادی است که در دسترس همگان است. کتابهایی که نزد امیر المؤمنین و فاطمه زهرا علیهما السّلام بوده و بعد به دست ائمّه علیهم السّلام رسیده ناموس دین و لوح محفوظ است و با علم لدنّی و تعلیم الهی بدست ایشان رسیده و تدوین شده که در رأس همه آنها قرآن است، و اینها بعنوان یک کتاب عادی تلقّی نمی‌شود «11» تا امثال کتاب سلیم با آنها مقایسه شود.
اشکال دوّم: در شمار اوّلین کتابهای تألیف شده در اسلام، نام کتابهای زیر دیده می‌شود: کتاب سنن تألیف ابو رافع، کتاب حدیث جاثلیق تألیف سلمان، کتاب فتن تألیف ابو ذر، کتاب فرمان امیر المؤمنین علیه السّلام به مالک اشتر تألیف اصبغ بن نباته، کتاب مقتل الحسین علیه السّلام تألیف اصبغ بن نباته، کتاب قضاوتهای امیر المؤمنین علیه السّلام تألیف ابو رافع، کتاب حارث همدانی، کتاب ربیعة بن سمیع، کتاب عبید الله حلبی.
در جواب از این موارد باید گفت:
اوّلا: مؤلّفین کتابهای مذکور یا معاصر سلیم بوده‌اند و یا بعد از او می‌زیسته‌اند.
بنا بر این دلیلی بر تقدّم تألیف آنها بر سلیم نیست، و تقدّم تاریخ وفات بعضی از آنها
______________________________
(11) در این باره به الذریعه: ج 2 ص 306 مراجعه شود.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 53
دلیل بر تقدّم کتابهایشان نمی‌شود.
از سوی دیگر، با توجّه با تاریخچه‌ای که از تألیف کتاب سلیم ذکر شد معلوم گردید که او از اوائل سال 14 هجری مشغول تألیف بوده و قضایای مورد مشاهده‌اش و آنچه از امیر المؤمنین علیه السّلام و سلمان و ابو ذر و مقداد و غیر ایشان می‌پرسیده ثبت می‌کرده است. با در نظر گرفتن این سابقه از تألیف سلیم، می توان اذعان داشت که او از اکثر افراد مذکور بلکه از همه آنها در تألیف مقدّم بوده است.
ثانیا: از اکثر کتابهای مذکور اثری باقی نمانده و حتّی نقل مستقیمی هم در دست نیست و در این میان اوّلین کتابی که عینا بدست ما رسیده است فقط کتاب سلیم است.
ثالثا: کتاب عبید الله حلبی که شیخ برقی در رجالش ذکر کرده «12»، مؤلّف آن از اصحاب امام صادق علیه السّلام است و یقینا بعد از سلیم اقدام به تألیف کرده است. احتمالا منظور شیخ برقی از اوّل بودن کتاب حلبی، در بین تألیفاتی است که از فکر مؤلّف باشد نه بصورت جمع و تدوین، و بهر حال تقدّم سلیم بر او مسلّم است.
در خاتمه سخن در یک جمله می‌توان گفت: کتاب سلیم اوّلین اثر در اسلام است که بعد از مؤلّفش تا زمان ما باقی مانده و هیچ کتابی در این موضوع بر آن تقدّم ندارد، و اگر هم فرضا تقدّم داشته تنها یادگار باقیمانده از اوّل اسلام فقط کتاب سلیم است.
با توجه به اینکه منظور از مطرح کردن مسأله اوّلیّت چیزی جز قدرشناسی نسبت به آن نیست، و این مطلب فقط نسبت به کتاب موجود قابل تصوّر است، کتابهایی که اکنون مفقودند اگر مقدم هم باشند فعلا ارزش عملی ندارند، چون در دسترس نیستند تا مورد استفاده علمی قرار گیرند.
______________________________
(12) رجال برقی: ص 27.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 55

بخش سوّم اعتبار کتاب و احادیث آن به تأیید ائمه علیهم السّلام‌

 

اشارة

عرضه کتاب سلیم و احادیث آن بر امام معصوم علیه السّلام کلام امیر المؤمنین علیه السّلام در تأیید کتاب سلیم کلام امام زین العابدین علیه السّلام در تأیید کتاب سلیم کلام امام صادق علیه السّلام در تأیید کتاب سلیم سخنان امام حسن و امام حسین و امام زین العابدین و امام باقر و امام صادق علیهم السّلام در تأیید احادیث سلیم سخنان امام زین العابدین و امام باقر علیهما السّلام در تأیید احادیث سلیم
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 56

عرضه کتاب و احادیث آن بر امام معصوم‌

در مورد کتاب سلیم، امضای ائمّه معصومین علیهم السّلام و تأیید صحت محتوای کتاب از جانب ایشان و حتّی دفاع از آن به گونه‌ای صورت گرفته است که نظیر آن در کتب مربوط به زمان ائمّه علیهم السّلام دیده نمی‌شود.
سلیم بن قیس شخصا احادیث کتابش را خدمت امیر المؤمنین و امام حسن و امام حسین علیهم السّلام عرضه می‌کرده است. بعد از او ابان بن ابی عیّاش ناقل کتاب سلیم، احادیث آن را در محضر امام زین العابدین و امام باقر علیهما السّلام مطرح کرده است. پس از آن هم حمّاد بن عیسی ناقل چهارم کتاب، احادیث آن را خدمت امام صادق علیه السّلام عرضه کرده است.
در همه این موارد، ائمّه علیهم السّلام سلیم و کتابش را در سطح بالایی تأیید فرموده و از آن دفاع نموده‌اند. پیداست که تأیید از طرف امامان معصوم علیهم السّلام که حجج الهی هستند، بیانگر امضای خداوند و تصدیق پیامبر صلی اللَّه علیه و آله است، و این از افتخارات کتاب سلیم است.

کلام امیر المؤمنین علیه السّلام در تأیید کتاب سلیم‌

بعنوان دفاع از کل کتاب سلیم و مطالب آن، در حدیث 10 همین کتاب از امیر المؤمنین علیه السّلام کلامی نقل شده که خلاصه آن چنین است: سلیم از امام علیه السّلام سؤال می کند که من از شما و از سلمان و ابو ذر و مقداد احادیثی شنیده‌ام، ولی در دست مردم احادیثی است که با گفته‌های شما مخالف است. علّت این مسأله چیست؟
حضرت در جواب سلیم مطالب مفصّلی می‌فرمایند که خلاصه‌اش چنین است:
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 57
آنچه در دست مردم است مخلوطی از حق و باطل و صدق و کذب است. مردم بر پیامبر صلی اللَّه علیه و آله دروغ می‌بندند و بدین وسیله به امامان ضلالت تقرّب می‌جویند، و بدین گونه احادیثشان با احادیث خاندان رسالت منطبق نمی‌شود. در مقابل، آنچه از دست ما به تو رسیده حقایق دین است و باطلی بدان مخلوط نیست.
مجموع این حدیث تأییدی از جانب امیر المؤمنین علیه السّلام نسبت به مطالب مدوّن در کتاب سلیم است.

کلام امام زین العابدین علیه السّلام در تأیید کتاب سلیم‌

امام سجّاد علیه السّلام پس از سه روز که کتاب سلیم بطور کامل نزد آن حضرت قرائت شد و امام علیه السّلام به مطالب آن گوش فرا دادند، فرمودند: «سلیم راست گفته است، خدا او را رحمت کند. اینها احادیث ماست که نزد ما شناخته شده است».
مدارک این حدیث چنین است:
1. در سرآغاز کتاب سلیم، ابن اذینه از ابان نقل کرده است. در بحار الانوار: ج 1 ص 76، و ج 23 ص 124، و نیز در اثبات الهداة: ج 1 ص 663 بنقل از کتاب سلیم نقل شده است.
2. اختیار معرفة الرجال (رجال کشی): ج 2 ص 321. وسائل الشیعة: ج 18 ص 72 نیز از آن کتاب نقل کرده است.
3. مختصر البصائر: ص 40، وسائل الشیعة: ج 20 ص 12 و بحار الانوار: ج 53 ص 66 نیز از آن کتاب نقل کرده‌اند.
اینک توضیحی در رابطه با اهمیّت این قرائت و استماع از جانب امام علیه السّلام عرض می‌شود:
اقدام به قرائت و گوش فرا دادن به مطالب کتاب بطور کامل در سه روز متوالی از صبح تا شب، در زمانی که این گونه روشهای تحقیقی متداول نبوده، و با در نظر گرفتن انجام این کار در زمان وحشتبار حجاج، و نیز با توجه به وقوع آن در ایام حج، همه اینها اهمیّت این برنامه و بنیادی بودن این سخن حضرت را می‌رساند.
امام زین العابدین علیه السّلام، در این کلام کوتاه سه جنبه مهم را مورد توجه قرار داده‌اند:
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 58
از یک سو سلیم را بعنوان یک محدّث صادق معرفی کرده‌اند، و از سوی دیگر با رحمت فرستادن بر او اشاره به محبوبیت او در پیشگاه خداوند و ائمّه علیهم السّلام نموده‌اند، و نهایتا احادیث سلیم را تأیید تمام عیار کرده‌اند بدین صورت که این مجموعه را بطور کامل احادیث آل محمد علیهم السّلام دانسته‌اند و تصریح فرموده‌اند که از نظر معنی و محتوا نیز همه آنها نزد ائمه علیهم السّلام شناخته شده است. دنباله این تأیید کامل، دفاع امام علیه السّلام از کتاب سلیم است که در بخش اوّل مقدّمه بیان آن گذشت و متن آن در سرآغاز کتاب سلیم خواهد آمد «1».

کلام امام صادق علیه السّلام در تأیید کتاب سلیم‌

امام صادق علیه السّلام فرمود:
«هر کس از شیعیان و محبّین ما کتاب سلیم بن قیس هلالی نزد او نباشد چیزی از امر ولایت ما نزد او نیست، و از مسائل مربوط به ما چیزی نمی‌داند. آن کتاب الفبای شیعه و سرّی از اسرار آل محمّد علیهم السّلام است».
این حدیث در مدارک زیر نقل شده است:
1. علّامه مجلسی این حدیث را در نسخه‌ای از کتاب سلیم که در سال 609 استنساخ شده دیده است. که همان نسخه خطی شماره 30 در فصل دهم این کتاب است.
2. در نسخه خطی شماره 35 که از روی نسخه خطی سال 609 نوشته شده این حدیث عینا موجود است.
3. در نسخه خطّی شماره 36 که آن نیز از روی نسخه سال 609 استنساخ شده موجود است.
4. در آخر نسخه خطّی شیخ حر عاملی که در سال 1087 نسخه برداری شده این حدیث آمده است، که همان نسخه خطی شماره 1 در فصل دهم این کتاب است.
5. در نسخه‌های خطی شماره 15، 19، 32، 37، 38 و 42 از نسخه‌های کتاب سلیم نیز این حدیث عینا موجود است.
______________________________
(1) به ص 30 و 196 از همین کتاب مراجعه شود.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 59
6. تکملة الرجال: ج 1 ص 467، بنقل از دستخط علامه مجلسی در حاشیه مرآة العقول.
7. مستدرک الوسائل: ج 3 ص 183.
8. تنقیح المقال: ج 2 ص 54.
9. الذریعة: ج 2 ص 152.
در اینجا توضیح مختصری در باره این حدیث لازم بنظر می‌رسد:
در طول 250 سال حضور ائمه علیهم السّلام در اجتماع مسلمانان تا اوّل غیبت امام زمان عجل الله فرجه، مبانی اعتقادی و حقایق تاریخی شیعه در سطح وسیعی تبیین گردید، و بسیاری از غیر مسلمانان و نیز مسلمانان و حتّی عدّه زیادی از شیعیان که اعتقادات کاملی نداشتند، از اصول عقیدتی مذهب اهل بیت علیهم السّلام آگاهی پیدا کردند.
با در نظر گرفتن شرائط سر تا سر اختناق در زمان حکومت ابو بکر و عمر و بنی امیّه و بنی عبّاس و انحراف فکری اکثریّت مردم از حقایق تاریخ اسلام، تبیین مبانی تشیّع بصورت تدریجی صورت می‌گرفت. بهمین جهت بسیاری از مطالب عمیق در زمان امیر المؤمنین و امام حسن و امام حسین علیهم السّلام قابل بازگو نبود و جز چند نفر انگشت شمار کسی در پی آن نبود و یا نمی‌پذیرفت، در حالی که در زمان امام صادق و امام رضا و امام هادی علیهم السّلام عقاید شیعه در سطح بالاتری همچون محتوای زیارت عاشورا و زیارت جامعه بر مردم عرضه گردید.
با توجّه به تصویر بالا، باید توجّه داشت که امام صادق علیه السّلام در زمانی کلام مزبور را فرموده‌اند که شیعه در شرایط مرگبار حکومتهای غاصب، امکان نشر و بسط معارف خویش را نداشتند، و بخصوص در جنبه عقیدتی کتابی تدوین شده و آماده نداشتند تا در مقابل دشمنان و یا برای خود شیعیان عرضه کنند، و تنها نوشته درخشانی که بحق آبروی تشیّع بشمار می‌آمد و حامل حقایقی بس عمیق از عقاید و تاریخ تشیّع بود همانا کتاب سلیم بن قیس بود.
اهمیّت کتاب هنگامی روشن‌تر می‌شود که به چند کتاب تدوین شده بدست معاندین اهل بیت علیهم السّلام در آن عصر بنگریم که یک نمونه آن کتابی انباشته از فضائل جعلی و دروغین برای ابو بکر و عمر و عثمان و معاویه بود که دستور تدوین آن را
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 60
خود معاویه داد و امر کرد تا در منبرها و مکتب خانه‌ها به عموم مردم تعلیم گردد.
در چنان شرایطی امام صادق علیه السّلام «کتاب سلیم بن قیس» را بعنوان سرّی از اسرار آل محمّد علیهم السّلام و بعنوان شناسنامه و الفبای تشیّع معرّفی فرمودند و از کلام حضرت می‌توان چنین استفاده کرد که هر کس لا اقل محتوای این کتاب را که همانا ولایت و برائت است قبول نداشته باشد، باید در صدد کامل کردن عقاید خود باشد تا از محبّین واقعی اهل بیت علیهم السّلام بشمار آید.

سخنان امام حسن و امام حسین و امام زین العابدین و امام باقر و امام صادق علیهم السّلام در تأیید احادیث سلیم‌

در آخر حدیث 10 کتاب سلیم، بعنوان تأیید حدیث سلیم مطالبی به نقل از امام حسن و امام حسین و امام سجّاد و امام باقر و امام صادق علیهم السّلام آمده است، و خلاصه آن چنین است که فرموده‌اند:
آنچه سلیم نقل کرده اوّلا صحیح است، و ثانیا ما نیز از پدرانمان شنیده‌ایم، و ثالثا سلیم آن را بطور دقیق و بدون کم و زیاد نقل کرده است.
مدارک این حدیث چنین است:
1. حدیث 10 کتاب سلیم.
2. مختصر اثبات الرجعة، تألیف فضل بن شاذان: حدیث اوّل.
3. اعتقادات شیخ صدوق: حدیث آخر.
4. اختیار معرفة الرجال (رجال کشی): ج 1 ص 321 ح 167.

سخنان امام زین العابدین و امام باقر علیهما السّلام در تأیید کتاب سلیم‌

در آخر وصیتنامه امیر المؤمنین علیه السّلام که سلیم نقل کرده بنقل از امام باقر علیه السّلام آمده است که آن حضرت فرمود:
«این وصیّت امیر المؤمنین علیه السّلام است، و این نسخه کتاب سلیم بن قیس هلالی است که به ابان سپرده و برای او قرائت کرده است. ابان گفته من کتاب را خدمت امام
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 61
زین العابدین علیه السّلام قرائت کردم و آن حضرت فرمود: سلیم راست گفته است، خدا او را رحمت کند».
مدارک این حدیث چنین است:
1. غیبت شیخ طوسی: ص 117 بحار: ج 42 ص 213.
2. تهذیب شیخ طوسی: ج 9 ص 176 ص 714.
3. الدر النظیم (نسخه خطّی)، به نقل مقدمه کتاب سلیم (چاپ نجف): ص 15.
خلاصه این حدیث تأیید همه کتاب سلیم است و آنچه ابان در اوّل کتاب از امام زین العابدین علیه السّلام نقل کرده در اینجا از قول امام باقر علیه السّلام از ابان نقل شده و تایید سخن ابان و سلیم از لسان امام علیه السّلام محسوب می‌شود، و با توجّه به اینکه این مطلب در پایان حدیث 49 از کتاب سلیم است، از جهتی تأیید خاصّ این حدیث سلیم نیز خواهد بود.
این بود آنچه از تأیید ائمّه علیهم السّلام در باره سلیم و احادیث آن بما رسیده است. همین افتخار سلیم را بس که نزد امامانمان شناخته شده بود و او را به نیکی یاد کرده‌اند و آنچه او نقل کرده تأیید فرموده‌اند.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 63

بخش چهارم سخنان علماء در اعتبار کتاب سلیم‌

 

اشارة

تأیید کتاب سلیم از سوی علما در طول 14 قرن کتاب سلیم از اصول چهارصدگانه شیعه اعتراف غیر شیعه به اشتهار کتاب سلیم بین شیعه گفتار سلیم در باره کتاب خود متن سخنان علما در تأیید کتاب سلیم
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 64

تأیید کتاب سلیم از سوی علما در طول 14 قرن «1»

بزرگان علمای شیعه از قرن اوّل تا امروز، سخنان درر باری در باره کتاب سلیم فرموده‌اند و در طول چهارده قرن احادیث آن را بعنوان یک سند معتبر نقل کرده‌اند، و چه بسا علّت این عنایت مؤکّد، همان تأیید خاصّ ائمه علیهم السّلام نسبت به این کتاب بوده است.
قبل از همه، خود سلیم احادیث کتابش را بر امثال سلمان و ابو ذر و مقداد عرضه می‌کرد و آنان او را تأیید می‌نمودند. ابان بن ابی عیاش هم پس از وفات سلیم کتاب را بر ابو الطفیل و عمر بن ابی سلمه عرضه کرد و آنان همه احادیث کتاب سلیم را تأیید کردند.
توجه به راویان کتاب سلیم این نکته را روشن می‌کند که اکثر آنان از محدّثین و علمای بزرگ شیعه بوده‌اند که معارف و عقاید تشیّع توسّط آنان به نسلهای بعدی منتقل گشته است. این بزرگان در طول 1400 سال، کتاب سلیم را بعنوان اوّلین و معتبرترین سند شیعه حفظ کرده‌اند و در تألیفاتشان احادیث آن را بعنوان سند و مدرک آورده‌اند و تأکید خاصّی در انتقال اصل کتاب به نسلهای بعد از خود داشته‌اند.

کتاب سلیم از اصول چهارصدگانه شیعه‌

علمای شیعه از زمان امیر المؤمنین علیه السّلام تا زمان امام حسن عسکری علیه السّلام چهار صد کتاب تألیف کرده‌اند که از آنها بعنوان «اصل» یاد می‌شود.
خصوصیّت این چهار صد کتاب این بوده که همه آنها بدون واسطه از خود امام معصوم علیه السّلام و یا به یک واسطه از امام علیه السّلام روایت شده است، و بصورت نقل از کتاب
______________________________
(1) غیبت نعمانی: ص 61. الذریعة: ج 2 ص 128- 125 و ص 152. معالم العلماء: ص 3. الرواشح السماویّة: ص 98.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 65
دیگری نبوده است. پیداست که احتمال اشتباه و غلط و نسیان در چنین کتابهایی کمتر می‌شود. از سوی دیگر مؤلفّین کتابهای اصل، با توجّه به مسئولیّت خطیرشان، دقّت لازم در ثبت و ضبط احادیث آن می‌نموده‌اند.
با در نظر گرفتن این خصوصیّات، کتابهای «اصل» همیشه نزد علمای شیعه جایگاه خاصّی داشته و نسبت به حفظ آنها و نقل مطالب از آن کتب توجه خاصی مبذول می‌داشته‌اند، بطوری که کتب اربعه شیعه در واقع جمع بندی و تنظیم احادیث همان اصول چهارصدگانه است «2».
اکنون باید بگوئیم کتاب سلیم بن قیس بعنوان اوّلین اصل و یکی از مهمترین کتابها در بین اصول چهارصدگانه بوده، و از همین جهت مورد عنایت خاص علما و محدّثین بوده است.

اعتراف غیر شیعه به اشتهار کتاب بین شیعه‌

یکی از خصوصیّات کتاب سلیم این است که از روز اوّل تاکنون بعنوان کتابی معروف بین شیعه مطرح بوده است، بطوری که مخالفین شیعه هم کاملا متوجّه آن بوده‌اند. به سه نمونه از گفتار علمای غیر شیعه در مورد اشتهار کتاب بین شیعه اشاره می‌کنیم چرا که سخن مخالف در این موارد برای اثبات مطلب گویاتر است:
1. ابن ابی الحدید متوفای قرن هفتم می‌گوید: «سلیم، مذهبش معروف است ... و کتاب معروف او بین شیعه بنام کتاب سلیم خوانده می‌شود» «3».
2. قاضی سبکی متوفای قرن هشتم می‌گوید: «اوّلین کتابی که برای شیعه تألیف شده کتاب سلیم بن قیس هلالی است» «4».
3. ملّا حیدر علی فیض‌آبادی می‌گوید: «صحّت این ... کتاب نزد محقّقین شیعه مورد اتفاق است که بطور یقینی از لسان ترجمان وحی صادر شده، چرا که همه علوم ائمه علیهم السّلام به امثال این کتابها بر می‌گردد» «5».
______________________________
(2) معالم العلماء: ص 3. الرواشح السماویة: ص 98. الذریعة: ج 2 ص 128- 125.
(3) شرح نهج البلاغة: ج 12 ص 216.
(4) الذریعة: ج 2 ص 153.
(5) منتهی الکلام: ج 3 ص 29. استقصاء الافحام: ج 2 ص 350.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 66

گفتار سلیم در باره کتاب خود

سلیم بن قیس هنگام تحویل کتابش به ابان بن ابی عیاش به او چنین گفت: «نزد من نوشته‌هایی است که از افراد مورد اطمینان شنیده‌ام و بدست خود نوشته‌ام. در آنها احادیثی است که نمی‌خواهم برای مردم (در اجتماع آن زمان) ظاهر شود، زیرا آن را انکار می‌کنند و عجیب تلقّی می‌نمایند، در حالی که حقّ است و از اهل حقّ و فقه و صدق و صلاح، از امیر المؤمنین علیه السّلام و سلمان و ابو ذر و مقداد گرفته‌ام ..» «6».
بدین ترتیب، در درجه اوّل خود مؤلف اعلام داشته که در تألیف این کتاب دقت و اتقان لازم را بکار برده است.

متن سخنان علما در تأیید کتاب سلیم‌

در اینجا آنچه از علما در تأیید کتاب رسیده بترتیب تاریخ وفات ایشان ذکر می‌کنیم:
1. عمر بن ابی سلمه از علمای قرن اوّل می‌گوید: «در این کتاب هیچ حدیثی نیست مگر آنکه آن را از علی علیه السّلام و از سلمان و ابو ذر و مقداد شنیده‌ام» «7».
2. ابو الطفیل از علمای قرن اوّل می‌گوید: «هر حدیثی که در این کتاب است از علی علیه السّلام و از سلمان و ابو ذر و مقداد شنیده‌ام» «8».
3. مسعودی از علمای قرن چهارم می‌گوید: «اصل عقیده شیعه دوازده امامی را سلیم بن قیس هلالی در کتابش ذکر کرده است» «9».
4. ابن ندیم از علمای قرن چهارم می‌گوید: «اوّلین کتابی که برای شیعه ظاهر شده همین کتاب سلیم بن قیس مشهور است» «10».
5. شیخ نجاشی از علمای قرن پنجم می‌گوید: «اکنون نام کسانی از سلف صالحمان را که در تألیف تقدّم داشته‌اند ذکر می‌کنیم»، و سپس در شمار طبقه اوّل سلیم و کتابش را نام می‌برد «11».
______________________________
(6) به ص 194 همین کتاب مراجعه شود.
(7) به ص 198 همین کتاب مراجعه شود.
(8) به ص 198 همین کتاب مراجعه شود.
(9) التنبیه و الاشراف: ص 198.
(10) فهرست ابن ندیم: ص 275.
(11) رجال نجاشی: ص 6.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 67
6. شیخ طوسی از علمای قرن پنجم می‌گوید: «سلیم بن قیس که کنیه‌اش ابو صادق است، کتابی دارد که به این اسناد به دست ما رسیده است ...» «12».
7. شیخ نعمانی از علمای قرن پنجم می‌گوید: «بین همه علما و محدّثین شیعه اختلافی نیست که کتاب سلیم بن قیس هلالی اصلی از بزرگترین کتابهای اصول و قدیمی‌ترین آنهاست ... این کتاب از اصولی است که از کتابهای مرجع شیعه است و به آن اعتماد می‌کنند» «13».
8. شیخ ابن شهرآشوب از علمای قرن ششم می‌گوید: «سلیم بن قیس هلالی صاحب احادیث است و کتابی دارد» «14».
9. سید جمال الدین ابن طاوس از علمای قرن هفتم می‌گوید: «در این کتاب مطالبی است که همانا دلالت بر موثّق بودن مؤلّف و صحّت کتابش دارد» «15».
10. علّامه شیخ محمّد تقی مجلسی از علمای قرن یازدهم می‌گوید: «شیخ طوسی و شیخ نجاشی حکم به صحّت کتاب او کرده‌اند، گذشته از آنکه متن کتاب دلالت بر صحت آن دارد». و نیز می‌گوید: «اعتماد شیخ کلینی و صدوق بر کتاب سلیم کفایت می‌کند. این کتاب نزد من موجود است و متن آن دلیل بر صحّت آن است» «16».
11. علّامه سید مصطفی تفرشی از علمای قرن یازدهم می‌گوید: «صدق و درستی از اوّل تا آخر احادیث این کتاب پیداست» «17».
12. علّامه شیخ حرّ عاملی از علمای قرن دوازدهم می‌گوید: «کتابهای مورد اعتمادی که احادیث وسائل را از آن نقل کرده‌ام و مؤلفین آنها و دیگران شهادت به صحّت آنها داده‌اند و قرائنی بر ثبوت آنها وارد شده و بطور متواتر از مؤلّفین آنها به ما رسیده و در نسبت آنها به مؤلّفینش جای شکّ نیست». و از جمله کتاب سلیم را ذکر می‌کند «18».
______________________________
(12) فهرست شیخ طوسی: ص 81 شماره 336.
(13) غیبت نعمانی: ص 61.
(14) معالم العلماء: ص 58 شماره 390.
(15) تحریر طاوسی: ص 136 شماره 175. تنقیح المقال: ج 2 ص 52.
(16) روضة المتّقین: ج 14 ص 372. تنقیح المقال: ج 2 ص 53.
(17) نقد الرجال: ص 159.
(18) وسائل الشیعة: ج 20 ص 36 و 42.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 68
13. علّامه سید هاشم بحرانی از علمای قرن دوازدهم می‌گوید: «کتاب سلیم کتابی مشهور و مورد اعتماد است که مؤلّفین در کتابهایشان از آن نقل کرده‌اند» «19».
14. علّامه شیخ محمد باقر مجلسی از علمای قرن دوازدهم، همه کتاب سلیم را ضمن 110 جلد بحار الانوار نقل کرده و در اوّل بحار گفته است: «کتاب سلیم بن قیس در نهایت اشتهار است، و حق این است که این کتاب از اصول معتبر است». و نیز می‌گوید:
«کتابی معروف بین محدّثین است که کلینی و صدوق و قدمای دیگر بر آن اعتماد کرده‌اند و اکثر اخبار آن مطابق است با آنچه با اسناد صحیح در کتب معتبر به ما رسیده است» «20».
15. مولی حیدر علی شیروانی از علمای قرن دوازدهم می‌گوید: «صحت کتاب سلیم معلوم است چرا که از طرق متعدّد و صحیح از موثّقین اصحاب ائمه علیهم السّلام و بزرگان ایشان نقل شده و شامل مطالب مهمّی در جوانب مختلف دین است. و چگونه ممکن است چنین کتابی از نظر مبارک ائمّه علیهم السّلام مخفی بماند و به آن توجهی نکرده باشند» «21».
16. علّامه میر حامد حسین هندی از علمای قرن چهاردهم می‌گوید: «کتاب سلیم که می‌توانیم در باره آن بگوییم: اقدم و افضل از همه کتابهای حدیثی شیعه است». و نیز می‌گوید: «اکثر روایات آن با احادیث صحیح و مورد قبول تأیید می‌شود» «22».
17. علّامه سیّد محمد باقر خوانساری از علمای قرن چهاردهم می‌گوید: «کتاب سلیم اوّلین تألیف و تدوین در اسلام است که روایات را در آن جمع آوری کرده است» «23».
18. علامه محدث نوری می‌گوید: «کتاب سلیم از اصول معروف است، و اصحاب ما به آن کتاب اسناد زیادی دارند». و نیز می‌گوید: «کتاب معروف و مشهوری است که بزرگان محدّثین از آن نقل کرده‌اند» «24».
19. حاج ملا هاشم خراسانی می‌گوید: «کتاب سلیم که به ابان سپرده معروف است» «25».
______________________________
(19) غایة المرام: ص 546.
(20) بحار الانوار: ج 1 ص 32 و ج 8 قدیم ص 198.
(21) رسالة فی کیفیة استنباط الاحکام من الآثار فی زمن الغیبة (نسخه خطی): اواخر کتاب.
(22) عبقات الانوار: ج 2 ص 61. استقصاء الافحام: ج 1 ص 579.
(23) روضات الجنات: ج 4 ص 67.
(24) مستدرک الوسائل: ج 3 ص 733. نفس الرحمن: ص 56.
(25) منتخب التواریخ: ص 210.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 69
20. محدّث بزرگ حاج شیخ عبّاس قمی می‌گوید: «کتاب سلیم اوّلین کتابی است که بین شیعه ظاهر شده و بین محدّثین معروف است و شیخ کلینی و صدوق و دیگران بدان اعتماد کرده‌اند» «26».
21. علّامه مامقانی می‌گوید: «کتاب سلیم در نهایت درجه اعتبار است» «27».
22. سیّد حسین بن محمّد رضا بروجردی می‌گوید: «سلیم از اولیاء اهل بیت علیهم السّلام است و کتاب او از اصول است و بزرگان علما از آن روایت کرده‌اند» «28».
23. میرزا محمد علی مدرس خیابانی می‌گوید: «کتاب سلیم کتابی معروف و از اصول چهارصدگانه مشهور است، و اوّلین کتابی است که برای شیعه ظاهر شده .... و صدوق و کلینی و دیگر بزرگان از محدّثین بر آن اعتماد کامل نموده‌اند» «29».
24. علّامه حاج آقا بزرگ تهرانی می‌گوید: «اصل سلیم بن قیس از آن کتابهای اصل است که قبل از زمان امام صادق علیه السّلام تألیف شده است». و نیز می‌گوید: «کتاب سلیم از کتابهای اصول است و نزد شیعه و غیر شیعه مشهور است» «30».
25. علّامه سیّد حسن صدر می‌گوید: «سلیم کتاب مهم و گرانقدری دارد که مطالب آن را از علی علیه السّلام و از سلمان و ابو ذر و مقداد و عمّار و عدّه‌ای از بزرگان صحابه نقل کرده است» «31».
26. علّامه سید احمد صفائی خوانساری می‌گوید: «کتاب سلیم از بزرگترین اصول قدیمی است که به صحّت آن حکم شده و بر ائمه علیهم السّلام نیز عرضه شده و حکم به صحت احادیث آن نموده‌اند» «32».
27. علّامه امینی می‌گوید: «کتاب سلیم از اصول مشهور و متداول از زمانهای قدیم است که نزد محدّثین شیعه و غیر شیعه و تاریخ نویسان مورد اعتماد است» «33».
______________________________
(26) الکنی و الالقاب: ج 3 ص 243.
(27) تنقیح المقال: ج 2 ص 54.
(28) نخبة المقال: ص 50.
(29) ریحانة الادب: ج 6 ص 369.
(30) الذریعة: ج 2 ص 152.
(31) الشیعة و فنون الاسلام: ص 68.
(32) کشف الاستار: ج 2 ص 130.
(33) الغدیر: ج 1 ص 195.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 70
28. علامه سید صادق بحر العلوم می‌گوید: «بزرگان علما نسبت کتاب را به سلیم ثابت کرده‌اند و اینکه در نهایت اعتبار است و روایاتش صحیح و مورد وثوق است» «34».
29. علّامه مرعشی نجفی از قرن پانزدهم می‌گوید: «کتاب سلیم از قدیمی‌ترین کتابهای شیعه و صحیح ترین آنهاست، بلکه بعضی از غیر شیعه هم حکم به صحّت آن کرده‌اند». و نیز می‌گوید: «کتاب سلیم کتابی است معروف و چاپ و منتشر شده، و نزد ما و اکثر غیر شیعه مورد اعتماد است و از طرف ائمه علیهم السّلام نیز مورد تأیید قرار گرفته است» «35».
اینها گواهی عده‌ای از محقّقین بزرگ در باره اعتبار کتاب سلیم و صحت نسبت آن به مؤلّفش بود. آنچه در این بخش ذکر شد کلمات صریح علما بود، در حالی که بسیاری از بزرگان علما بحثهای مفصّلی در اعتبار کتاب آورده‌اند و آن را به اثبات رسانده‌اند. در این راستا بیش از 50 کتاب رجالی و حدیثی و تاریخی، مطالبی در باره خود سلیم آورده‌اند که به ذکر آدرس بعضی از آنها اکتفا می‌شود:
شیخ برقی در رجال: ص 4.
شیخ کشی در رجال: ج 1 ص 221 ح 167.
ابن قتیبه در معارف: ص 341.
علامه حلی در خلاصة الاقوال: ص 83 و 192.
میر داماد در تعلیقه بر اصول کافی: ص 145.
میر محمد اشرف در فضائل السادات: ص 284.
علامه مجلسی در بحار الانوار: ج 53، ص 122.
سید خوانساری در روضات الجنات: ج 4 ص 65 و 73، و ج 7 ص 129.
علامه سید امین عاملی در اعیان الشیعة: ج 35 ص 293.
محقّق خیابانی در ریحانة الادب: ج 6، ص 369.
علامه امینی در الغدیر: ج 1 ص 66 و 163 ج 2 ص 34.
آیة اللَّه خوئی در معجم رجال الحدیث: ج 8 ص 220.
______________________________
(34) کتاب سلیم (چاپ نجف): ص 15.
(35) احقاق الحق: ج 1 ص 55 و ج 2 ص 421.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 71