ادامه ترجمه کتاب تحف العقول(قسمت چهارم)
یک دیگر مهر ورزید و بذل و بخشش کنید، و مانند آن منافقی نباشید که میگوید و انجام نمیدهد.
ازدواج کنید که رسول خدا صلّی اللَّه علیه و اله و سلّم فرمود: «هر کس که دوست دارد شیوه مرا دنبال کند پس ازدواج کند، زیرا ازدواج از سنّتهای من محسوب میشود.
جویای فرزند باشید زیرا که من به واسطه زاد و ولد شما (زیادی شما) بر امّتهای دیگر افتخار خواهم نمود. فرزندانتان را از خوردن شیر زنان بدکار و دیوانه مصون دارید، زیرا شیر (خصوصیّات روانی مادر را به فرزند) منتقل میسازد. و از خوردن گوشت هر پرندهای که سنگدان و ناخن پشت پا و چینهدان ندارد خودداری کنید.
و همچنین از خوردن گوشت هر حیوان نیش دار و پرنده چنگال دار بپرهیزید. و سپرز (طحال) را مخورید، زیرا که آن از خون فاسد میروید. و جامه سیاه به تن مکنید که آن خلعت فرعون است. و از غدّههای گوشت بپرهیزید که رگ بیماری جذام را تحریک میکند. در فهم احکام دین به قیاس توسّل مجوئید که قیاس بردار نیست. و در آینده گروهی آیند که در دین به قیاس عمل کنند و آنان دشمن دیناند. و نخستین قیاسگر شیطان بود. کفش نوکدار مپوشید که آن کفش فرعون است. و او نخستین فردی بود که کفش نوکدار پوشید. با بادهگساران مخالفت کنید (سازش مکنید). و خرما بخورید که داروی هر دردی است. و از فرمایش رسول خدا صلّی اللَّه علیه و اله و سلّم پیروی نمائید که فرمود: «هر کس که بر خود در سؤال و گدائی را باز کند خداوند دری از فقر بر او باز گشاید». و بسیار از خداوند طلب مغفرت کنید که روزی را کسب میکند. در حدّ توان اعمال خیر و شایسته پیش فرستید که فردای قیامت آن را خواهید یافت. مبادا مجادله کنید که موجب شکّ و تردید است.
هر کس که از خدا حاجتی دارد آن را در سه وقت طلب کند: ساعتی از روز آدینه، و وقت ظهر، هنگامی که باد میوزد و درهای آسمان گشوده میگردد و رحمت نازل میشود. و پرندگان به صدا در میآیند، و در آخر شب هنگام سپیدهدم که دو فرشته (از قول خدا) ندا میکنند: آیا توبهکنندهای هست که توبهاش را بپذیرم آیا نیازمندی هست که عطایش دهم؟ آیا آمرزش خواهی هست تا او را بیامرزم؟
آیا حاجتمندی هست؟ پس آن خواننده به سوی خدا را اجابت کنید. رزق و روزی را در فاصله سپیدهدم تا هنگام برآمدن خورشید طلب کنید (به دعا و طلب حلال) که آن در طلب روزی از جهانگردی مؤثّرتر است، و آن همان ساعتی است که خداوند روزی را در بین بندگانش پخش میکند: چشم به راه گشایش الهی باشید و از رحمت خداوند نومید نشوید که بهترین کار در نزد خداوند: انتظار
تحف العقول / ترجمه جعفری، ص: 96
فرج و گشایش، و آن چیزی است که فرد مؤمن بر آن پشتکار میورزد.
هر گاه نماز صبح گزاردید پس از اتمام آن به خدا توکّل کنید که جایزهها در آن زمان داده میشود. با شمشیرها (اسلحه) وارد حرم نشوید، و هیچ یک از شما در حالی که شمشیری جلوی اوست نماز مخواند، چرا که قبله محلّ امان و آسایش است. هر گاه حجّ گزاردید به مدینه بزیارت رسول خدا صلّی اللَّه علیه و اله و سلّم نیز بروید که ترک آن ستم است و دستور همین است. و قبور دیگری که سکنه آن بر شما حقّ دارند نیز زیارت کنید، و نزد آنان از خدای روزی بخواهید، که آنان به این دیدار خرسند گردند. هر فردی میتواند نزد قبر پدر و مادرش پس از اینکه بر ایشان دعا کرد حاجت خود را از خدا طلب کند. گناه اندک را وقتی توانائی بر گناه بزرگ ندارید کوچک مشمارید، که گناهان کوچک جمع شده و بزرگ میگردند. سجده طولانی نمائید که هر کس که این کار کند فرمان خدا برده و نجات یابد. بسیار یاد مرگ کنید و یاد بیرونشدنتان از گورها، و همچنین روزی که در پیشگاه خدا میایستید تا مصیبتها بر شما آسان گردد. هر گاه کسی از شما گرفتار چشم درد شد «آیة الکرسی» را به نیّت بهبود چشمش بخواند که إن شاء اللَّه بهبود مییابد. از ارتکاب گناهان پرهیز کنید که هر گونه گرفتاری و کمبود رزق از گناه است، حتی خراش جایی از بدن و زخم و مصیبت، زیرا که خداوند میفرماید: ما أَصابَکُمْ مِنْ مُصِیبَةٍ فَبِما کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ، یعنی: «هر مصیبتی که به شما رسد به سبب کارهائی (خطا و گناهانی) است که دستهایتان کرده و از بسیاری [از گناهان] در میگذرد- شوری: 30». به هنگام صرف غذا بسیار به یاد خدا باشید و حرف مزنید زیرا غذا نعمتی از نعمات الهی و رزقی از ارزاق اوست، که در این صورت شکر و سپاسش بر شما واجب گشته. پیش از زوال نعمت وجودش را مغتنم شمارید که در غیر این صورت نعمت از دست رفته، و بر علیه صاحبش گواهی خواهد داد که با او چگونه رفتاری داشته است. هر کس که به روزی اندک خداوند بسنده کند خدا نیز به اعمال اندک او بسنده نماید. مبادا تقصیر و کوتاهی کنید که آن موجب حسرت است آنگاه که دیگر سودی ندارد. به هنگام کارزار با دشمن: 1- از سخن بکاهید، 2- و بسیار خدای جلّ و عزّ را یاد کنید، 3- و فرار مکنید که با این کار خدا را به خشم آرید و مستوجب غضبش گردید، 4- به هنگام برخورد با برادران مجروح یا گرفتار خود یا آن کس که دشمن قصدش را کرده و بدان طمع بسته با جان و دل تقویتش نمائید. تا آنجا که توان دارید نیکوکاری کنید که این کار از مرگ بد
تحف العقول / ترجمه جعفری، ص: 97
جلوگیری کند.
هر کس که مایل است بداند که جایگاه او نزد خداوند چگونه است باید ببیند به هنگام روبروئی با گناهان مقام و منزلت خداوند نزد او چگونه است. بهترین چیزی که مرد در خانهاش نگه میدارد گوسفند است، پس هر کس که در خانهاش یک گوسفند است فرشتگان روزی یک بار او را تقدیس کنند، و هر که دو گوسفند دارد روزی دو بار تقدیسش کنند، و همچنین است در سه گوسفند، و خداوند میفرماید: خجسته و با برکت باد زندگیتان. وقتی فرد مسلمانی ضعیف و سست شد گوشت با شیر بخورد که خداوند نیرو را در این دو قرار داده است «1» به هنگامی که قصد سفر حجّ نمودید شخصا برای خرید وسائل مورد نیازتان اقدام کنید که خداوند تبارک و تعالی میفرماید: وَ لَوْ أَرادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً یعنی: «و اگر بیرون شدن را میخواستند هر آینه ساز و برگ آن را آماده میساختند- توبه: 46». هر گاه یکی از شما در آفتاب نشست پشتش را به آن کند که این کار درد پنهان را آشکار نماید. وقتی که مشرّف به سفر حجّ شدید فراوان و بسیار به خانه خدا نگاه کنید، زیرا که خدای را در آن نقطه یک صد و بیست رحمت است، که از آن میان شصت تای از آن ویژه طوافکنندگان؛ و چهل تای از آن برای نمازگزاران، و بیست تای آن مخصوص نظارهگران است.
نزد خانه شکوهمند خداوند به هر گناه که در خاطر دارید اعتراف کنید و برای آنچه که بیاد ندارید این جمله را بگوئید:
«ما حفظته یا ربّ علینا و نسیناه فاغفره لنا»
یعنی:
«پروردگارا هر آنچه از گناهان که تو دانی و ما از یاد بردهایم بر ما ببخشای»، پس
______________________________
(1) بنظر چنان میرسد که مراد از لبن در اینجا شیر نباشد، بلکه ماست یا دوغ باشد، زیرا اعراب غالبا به شیر حلیب میگویند و شاید به قرینه روایت موسی بن بکر که در کتاب أطعمه و اشربه کافی است مراد از لحم با لبن کباب با ماست و یا دوغ باشد، موسی بن بکر گوید امام هفتم روزی به من فرمود چرا رنگ و روی تو زرد است؟ عرض کردم: مریضم و ناراحتی دارم، فرمود: گوشت بخور، پس من گوشت را به طور معمول پختم و خوردم، بعد از چند روز دوباره حضرتش مرا دید در حالی که من حالم خوب نشده بود فرمود: مگر نگفتم گوشت بخور؟ عرض کردم: من از آن روز تاکنون جز آن چیز دیگری نخوردهام، فرمود:
گوشت را چگونه خوردی؟ عرض کردم: پختم و خوردم، حضرت فرمود: نه بلکه بصورت کباب بخور، من عمل کردم پس از هفتهای مرا خواست در حالی که خون به صورت من برگشته بود، یعنی رنگم سرخ شده بود و از زردی درآمده بودم، فرمود: اکنون خوب شد.
تحف العقول / ترجمه جعفری، ص: 98
در صورتی که کسی در آن مکان اعتراف کند و خطاهای خود را شماره نموده و یاد کند و از خداوند درخواست چشم پوشی از آنها کند بر خداوند واجب شود که آن گناهان را برای او بیامرزد.
پیش از نازل شدن بلا و گرفتاری دعا کنید که درهای آسمان در شش حال گشوده میگردد: 1- به هنگام بارش باران، 2- به وقت جهاد، 3- هنگام بانگ نماز، 4- و هنگام خواندن قرآن، 5- هنگام نیم روز (ظهر)، 6- و هنگام سپیدهدم (طلوع فجر). هر کس که بدن مردهای را پس از سرد شدن لمس کند غسل بر او لازم شود. و کسی که مرده با ایمانی را غسل داد پس از آنکه کفنهای او را پوشاند، خود غسل کند، و قبل از آن او را لمس نکند که در این صورت باید غسل کند. کفنها را با بخور خوشبو مسازید. و به مردگان خود بجز کافور عطر دیگری مزنید، چرا که مرده در حکم فرد محرم است. به بستگان خود دستور دهید که بر سر جنازه سخن نیکو گویند، زیرا حضرت فاطمه علیها السّلام آنگاه که پدر بزرگوارشان صلّی اللَّه علیه و اله و سلّم بدرود حیات گفتند دختران بنی هاشم برای او (از در تسلیت به رسم جاهلیّت) مرثیه خواندند ایشان را فرمود: زاری و مویه را وانهید و دعا کنید. فرد مسلمان آینه تمام نمای برادرش میباشد، پس هنگامی که از برادرتان لغزش و خطائی را مشاهده نمودید همگی بر او نتازید بلکه او را راهنمائی و نصیحت کنید و با او خوشرفتاری نمائید و از اختلاف بپرهیزید که آن مایه گمراهی است. بر شما باد به میانهروی؛ با هم مهر وزید و به یک دیگر رحم کنید. هر کس که با چارپایش سفر میکند نخست آب و علف آن حیوان را بدهد. مبادا به صورت چارپایان ضربه زنید که آنها پروردگار خود را تسبیح میکنند. هر کس از شما که در سفر راه را گم کرد و یا اینکه بر جان خود ترسید فریاد کشد:
«یا صالح أغثنی»
یعنی: «ای صالح بدادم برس»، زیرا در میان برادران شما از بنی جانّ کسی است که وقتی این ندا را بشنود جواب دهد و گمشده شما را به راه آورد، و چارپایش را نگهدارد. هر کدام شما که از شیر بر خود و چارپا و گوسفندش در هراس باشد در این صورت خطّی به دورش بکشد و بگوید:
«اللهمّ ربّ دانیال و الجبّ و کلّ أسد مستأسد، احفظنی و غنمی»
یعنی: «خدایا ای پروردگار دانیال و چاه و هر شیر درندهای، من و رمهام را حفظ فرما». و هر کس از شما که از غرق شدن بیم دارد بگوید: «بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَ مُرْساها إِنَّ رَبِّی لَغَفُورٌ رَحِیمٌ، وَ ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَ الْأَرْضُ جَمِیعاً قَبْضَتُهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ السَّماواتُ مَطْوِیَّاتٌ بِیَمِینِهِ سُبْحانَهُ وَ تَعالی عَمَّا یُشْرِکُونَ» یعنی: «رفتن و ایستادن
تحف العقول / ترجمه جعفری، ص: 99
کشتی با نام خداست همانا پروردگار من آمرزگار و مهربان است، و خدای را چنان که شایسته اوست نشناختند، و روز رستاخیز زمین یکسره در قبضه [قدرت] اوست و آسمانها به دست قدرت او پیچیده شوند، پاک و منزّه است او، و برتر از آنست که با او انبازی گیرند».
و هر کس که از عقرب در هراس است این (سه) آیه را بخواند: سَلامٌ عَلی نُوحٍ فِی الْعالَمِینَ* إِنَّا کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ* إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِینَ، یعنی: «سلام بر نوح در میان جهانیان* ما نیکوکاران را این چنین پاداش میدهیم* همانا او از بندگان مؤمن ما بود». برای فرزندانتان در هفتمین روز تولّد عقیقه کنید «1» و اوّلین بار که موی سر فرزندتان را تراشیدید هم وزن مویش نقره صدقه دهید، زیرا که آن بر هر مسلمان واجب است. و رسول خدا صلّی اللَّه علیه و اله و سلّم نیز این گونه با دو فرزندش حسن و حسین علیهما السّلام رفتار نمود. همان زمان که به فقیر چیزی میدهید از او بخواهید در حقّ شما دعا کند، چرا که آن دعا برای شما قبول شود ولی در حقّ خودش مستجاب نشود، زیرا غالبا دروغ میگویند. و همچنین آن چیزی که به فقیر دهد لحظهای از او گرفته و ببوسد، چرا که آن پیش از آنکه به دست فقیر برسد خدای آن را برگرفته است. و در همین زمینه است که خداوند میفرماید: وَ یَأْخُذُ الصَّدَقاتِ یعنی: «و صدقهها را میستاند- توبه: 104»، شب هنگام صدقه دهید که صدقه شبانگاه آتش خشم الهی را فرو نشاند. سخنان را از کردارتان به حساب آرید که در این صورت لبانتان جز به خیر گشوده نشود. از آنچه خداوند روزیتان ساخته خرج کنید، زیرا انفاقکننده [در راه رضای من] همچون مجاهد در راه خداست. پس هر کس که یقین به تلافی و پاداش خداوند داشته باشد انفاق مینماید و دلش بدان سخی باشد. کسی که بر یقین باشد و شکی او را رسد بر یقین خود بماند، زیرا که شک نمیتواند یقین را باطل و لغو کند. و گواهی و شهادت ناحقّ مدهید، و هرگز بر سر سفرهای که در آن شراب نوشیده میشود منشینید، چرا که بنده نمیداند چه وقت خواهد مرد. و چون یکی از شما بر سر سفره غذا نشست چونان بنده بنشیند، و بر روی زمین غذا بخورد، و یکی از پاهایش را بر دیگر میاندازد و چهار زانو منشیند، چرا که آن حالتی از نشستن است
______________________________
(1) مراد از عقیقه گوسپندی است که برای نوزاد قربانی میکنند. و پارهای از فقها مانند سیّد مرتضی و ابن جنید و شیخ طوسی آن را واجب شمردهاند و فقهای پس از او آن را سنّت مؤکّد و مستحبّ دانند.
تحف العقول / ترجمه جعفری، ص: 100
که خدا از آن بیزار بوده، و بر آن کس که این گونه نشیند به شدّت غضب نماید.
زمان شام خوردن انبیاء علیه السّلام پس از نماز عشاء بود. و خوردن شام را ترک مکنید، زیرا ترک آن بدن را رنجور میسازد. تب پیشقراول مرگ است. و آن زندان خدا در زمین میباشد؛ هر کدام از بندگانش را که بخواهد در آن گرفتار میسازد، و تب گناهان را- چونان ریزش کرک از کوهان شتر- بریزد. هیچ مرضی نیست مگر اینکه از داخل بدن است جز زخم و تب، چرا که آن دو بطور مخصوصی بر بدن نمایان شوند. با آب سرد و بنفشه حرارت تب را فرو نشانید، زیرا حرارت آن (گوئی) از گرمای جهنّم است. پیش از چیرگی بیماری بر تندرستی هیچ فرد مسلمانی را نسزد که با دارو به درمان خود بپردازد. دعا کردن سرنوشت حتمی را بر میگرداند، پس آن را آماده کنید و به کار بندید. همانا وضو گرفتن و رای مسأله طهارت و پاکی دارای ده حسنه میباشد، پس وضو گیرید و از تنبلی بپرهیزید که فرد تنبل حقّ خدا را ادا نکند.
خود را به وسیله آب از بوی بد و زننده پاکیزه دارید و به خودتان برسید، زیرا که خداوند از بندگان بدبو و چرکین خود بیزار است، آن بندگانی که هر کس کنارشان نشیند از چرکین بودنشان به ستوه آید. هیچ کدامتان را نشاید که در وقت خواندن نماز با بازی با ریش یا چیز دیگری خود را سرگرم نماید. پیش از آنکه به کار دیگری سرگرم شوید به کار خیر پیش دستی نمائید.
فرد با ایمان خود از خویش در رنج است و مردمان از او در آسایش. باید بیشتر گفتارتان ذکر خدای باشد. از گناهان برحذر باشید، چرا که بنده به واسطه ارتکاب گناه جلوی روزیش گرفته شود. بیماران خود را با دادن صدقه درمان نمائید، و دارائیتان را با پرداخت زکات در امان دارید. نماز خواندن برای هر پرهیزگاری موجب قرب به درگاه الهی است. حجّ نمودن، جهاد افراد ضعیف و ناتوان است.
فرمانبرداری و خوشرفتاری با شوهر جهاد زنان است. فقر و تهیدستی مرگی بزرگ است. کمی عائله یکی از دو راه آسایش در زندگی است. صلاحدید و اندازه نگهداشتن نیمی از زندگی است. غم و اندوه سبب نیمی از پیری است. مرد میانهرو فشار خرج و تهیدستی را (هرگز) احساس نکند، کسی که نظر خواهی و مشورت کند هلاک نشود. احسان و نیکوکاری جز به افراد شرافتمند و دیندار شایسته نیست (1). هر چیز را نتیجهای است و نتیجه نیکوکاری شتاب در آزادی است. کسی که به تلافی عمل خیر یقین دارد مردانه بخشش کند. هر کس که به
تحف العقول / ترجمه جعفری، ص: 101
مصیبت بر رانهای خود دست کوبد اجرش زایل شود. برترین کردار فرد با ایمان انتظار فرج است. کسی که پدر و مادر خود را غمگین سازد آن دو را آزرده است.
رزق و روزی را با دادن صدقه فرود آرید. انواع گرفتاریها را با دعا کردن دفع کنید، و بر شما باد به دعا کردن پیش از آنکه بلا بیاید، و قسم به آن خدائی که دانه را شکافته و مردم را آفریده هجوم بلا و گرفتاری بر مؤمن از ریزش و فشار سیل از فراز تپّه به زیر و از دویدن استرها شتابانتر است. از خداوند بخواهید که از شدّت گرفتاری جان سالم بدر برید، که آن موجب تباهی دین است. خوشبخت کسی است که از غیر خود عبرت گیرد و بدان عمل کند، خود را به اخلاق خوب پرورش دهید، زیرا بنده مؤمن در پرتو خوش اخلاقی به مقام روزهدار شب زندهدار نائل آید.
هر کس که با آگاهی از حرمت مسکر آن را بنوشد خداوند به او از چرک و خون دوزخیان بنوشاند؛ هر چند که آمرزیده شود. نذر نمودن در معصیت و سوگند خوردن در قطع رحم صحیح نیست. دعوتکننده بیعمل به کمان بیزه ماند. زن باید خود را برای شوهرش خوشبو سازد. کسی که در راه دفاع از مال خود کشته شود شهید است. زیان رسیده را نه حمدی باشد و نه پاداش. «1» سوگند فرزند بدون رضایت پدر و سوگند زن بیاجازه شوهرش صحیح نیست. خموشی تا شب در غیر ذکر خدا صحیح نیست. پس از هجرت بادیهنشینی و پس از فتح مکّه هجرت بیمورد است. خواهان آنچه نزد خداست باشید و در معرض آن قرار گیرید زیرا نتیجه آن بینیازی از اموال مردم است. خداوند اهل حرفه کارگر امین را دوست میدارد. هیچ کرداری در نزد خداوند محبوبتر از نماز نیست، مبادا امور دنیائی شما را از اوقات (پنجگانه) آن باز دارد! چرا که خداوند گروهی را که آن اوقات را کوچک شمردند مورد سرزنش قرار داده است و فرموده: الَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ ساهُونَ یعنی: «آنان که از نمازشان غافلند «2»- ماعون: 5»، بدانید که نیکوکاران از مخالفان شما به یک دیگر خودنمائی و ریا کنند و به همین خاطر است که خداوند آنان را موفّق نمیسازد، و جز عمل خالص را نمیپذیرد. عمل نیک فرسوده و کهنه نگردد، و گناه فراموش نشود، إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِینَ اتَّقَوْا وَ الَّذِینَ هُمْ مُحْسِنُونَ
______________________________
(1) بنا بر نقل خصال: «زیان رسیده را نه حمدی باشد و نه پاداش» ترجمه شود
(2) مراد این است که نسبت به نماز سهل انگارند و آن را در وقت خود و با شرائط لازم نمیخوانند و گاهی فراموش میکنند.
تحف العقول / ترجمه جعفری، ص: 102
یعنی: «همانا خداوند با کسانی است که پرهیزگاری کنند و کسانی که نیکوکارند- نحل: 128».
فرد باایمان دارای چند ویژگی است: 1- برادرش را سرزنش نکند، 2- و باو خیانت نورزد، 3- و او را متّهم نسازد، 4- و در مشکلات تنهایش مگذارد، 5- و از وی بیزاری مجوید. عذر برادرت را بپذیر و اگر او را بهانهای نبود بهانهای برایش بیاب. برکندن کوهها از براندازی سلطهای (قدرتی) که هنوز وقتش باقی است آسانتر است، اسْتَعِینُوا بِاللَّهِ وَ اصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ یُورِثُها مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ یعنی: «از خدا یاری بخواهید و شکیبائی ورزید که زمین از آن خداست، آن را به هر کس از بندگانش که خواهد به میراث دهد، و سرانجام [نیک] پرهیزگاران راست- اعراف: 128». در هیچ کاری پیش از فرا رسیدن وقت آن شتاب مکنید که موجب پشیمانی است. پایان کار و زندگی برایتان طولانی نیاید تا که دلهاتان سخت [و تاریک] گردد. بر ضعیفانتان رحم آرید و از خداوند رحمت طلبید. مبادا بدگوئی کنید که فرد مسلمان از برادرش بدگوئی نکند، و خداوند از این کار نهی کرده است آنجا که فرموده: أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً فَکَرِهْتُمُوهُ یعنی: «آیا کسی از شما دوست دارد که گوشت برادر مرده خود را بخورد بلکه شما را بد آید- حجرات: 14». و فرد باایمان به وقت ایستادن در نماز دستهایش را روی هم نگذارد که خود را به کافران (مجوس) شبیه سازد. هیچ کدامتان ایستاده آب ننوشد که موجب دردی است بیدرمان مگر خدا شفا دهد. هر گاه یکی از شما در وقت خواندن نماز به جانوری (گزنده) برخورد آن را زیر خاک کند و آب دهان بر آن بیاندازد و یا اینکه در لباسش پیچد تا از نماز فارغ شود. روگردانی از قبله بیش از اندازه نماز را باطل میسازد، و هر کس که این گونه کند میباید که نماز را از ابتدا با اذان و اقامه و تکبیرة الاحرام آغاز کند.
هر کس که پیش از طلوع آفتاب ده بار سوره «توحید» و «قدر» و «آیة الکرسی» را بخواند با این کار مال خود را از آنچه بیم آن دارد در امان دارد. و کسی که پیش از طلوع آفتاب سوره توحید و قدر را بخواند مرتکب هیچ گناهی نشود هر چند که ابلیس بکوشد. و از غلبه قرض و وام به خدا پناه برید. اهل بیت پیامبر صلّی اللَّه علیه و اله و سلّم همانند کشتی نوح میباشند و هر کس که از آن جدا و عقب ماند هلاک شود. بالا گرفتن جامه سبب طهارت است در حال نماز، خداوند فرموده: وَ ثِیابَکَ فَطَهِّرْ «و جامه خویش را پاک ساز- مدّثّر: 4»، و منظور از پاکی، بالا زدن آن است.
خوردن یک انگشت عسل شفا است، خدای فرماید: یَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ
تحف العقول / ترجمه جعفری، ص: 103
مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ فِیهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ «از درون آنها (زنبوران) آشامیدنی رنگارنگ بیرون میآید که در آن برای مردم شفاست- نحل: 71».
غذایتان را با نمک آغاز و با آن پایان برید که چنانچه مردم از خواصّ و منافع آن باخبر بودند آن را بر پادزهر مقدّم میداشتند، کسی که غذایش را با نمک شروع کند خدا هفتاد درد را- که غیر خدای تعالی از آن باخبر نیست- از او دور سازد. سه روز از هر ماه را روزه بدارید که آن با روزه تمام عمر برابری میکند. و ما: پنجشنبه (اوّل ماه) و پنجشنبه (آخر ماه) و چهارشنبه میان آن دو (نیمه ماه) را روزه میداریم، زیرا خداوند جهنّم را در روز چهارشنبه آفرید، بنا بر این از شرّ آن به خدا پناه برید.
هر گاه کسی از شما حاجتی دارد بامداد پنجشنبه به دنبالش رود، زیرا رسول خدا صلّی اللَّه علیه و اله و سلّم فرمود:
«اللّهمّ بارک لامّتی فی بکرتها یوم الخمیس»
یعنی: «خداوندا، بامداد روز پنجشنبه را بر امّتم مبارک گردان». و نیز به هنگام خروج از منزل این آیه را بخواند: إِنَّ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّیْلِ وَ النَّهارِ لَآیاتٍ لِأُولِی الْأَلْبابِ* الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللَّهَ قِیاماً وَ قُعُوداً وَ عَلی جُنُوبِهِمْ وَ یَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا سُبْحانَکَ فَقِنا عَذابَ النَّارِ* رَبَّنا إِنَّکَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَیْتَهُ وَ ما لِلظَّالِمِینَ مِنْ أَنْصارٍ* رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِیاً یُنادِی لِلْإِیمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّکُمْ فَآمَنَّا رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَ کَفِّرْ عَنَّا سَیِّئاتِنا وَ تَوَفَّنا مَعَ الْأَبْرارِ* رَبَّنا وَ آتِنا ما وَعَدْتَنا عَلی رُسُلِکَ وَ لا تُخْزِنا یَوْمَ الْقِیامَةِ إِنَّکَ لا تُخْلِفُ الْمِیعادَ، «1» و نیز آیة الکرسی و سوره قدر و حمد را بخواند، زیرا در این آیات برآورده شدن نیازهای
______________________________
(1) یعنی: «همانا در آفرینش آسمانها و زمین و آمد شد شب و روز خردمندان را نشانههائی است، همان کسان که ایستاده و نشسته و بر پهلوها خفته؛ خدای را یاد میکنند و در آفرینش آسمانها و زمین میاندیشند [و گویند:] پروردگارا، این را به گزاف و بیهوده نیافریدی، تو پاکی (از اینکه کاری به گزاف و بیهوده کنی) پس ما را از عذاب آتش دوزخ نگاه دار، پروردگارا هر کس را که تو به آتش درآوری براستی خوار و رسوایش کردهای، و ستمکاران را هیچ یاورانی نیست، پروردگارا ما ندای ندا دهندهای (ندای رسول خدا صلّی اللَّه علیه و اله و سلّم) را که به ایمان فرا میخواند شنیدیم که [میگفت:] به پروردگارتان ایمان آورید، اینک ایمان آوردیم؛ پروردگارا پس گناهان ما را بیامرز و بدیهای ما را از ما بزدای و ما را با نیکوکاران بمیران، پروردگارا، و آنچه را بر [زبان] فرستادگانت به ما وعده دادی به ما ارزانی دار و ما را در روز رستاخیز خوار و رسوا مگردان، که تو خلاف وعده نمیکنی».
تحف العقول / ترجمه جعفری، ص: 104
دنیا و آخرت حتمی است.
جامههای ضخیم بپوشید، زیرا هر کس که جامهاش نازک است دین او نیز سست و ضعیف است. هرگز به وقت نماز جامه بدن نما مپوشید. به سوی خدا توبه کنید و در محبّت او درآئید، زیرا که خدا توبهکاران و پاکیزگان را دوست دارد. فرد با ایمان بسیار به سوی خدا برگردد و توبه کند.
هر گاه فرد مؤمنی به برادرش بگوید: «أفّ» رشته برادری میان آن دو بریده میشود، و هنگامی که به او گوید: «تو کافری» یکی از آن دو کافر است، و او را نسزد که وی را تهمت زند و در غیر این صورت ایمان در دل او همچون نمک در آب حلّ شود.
باب توبه و بازگشت برای هر کسی که بخواهد باز است، پس به سوی خدا خالصانه باز گردید به امید آنکه پروردگارتان اثر گناهتان را از شما بزداید. و هنگامی که پیمان بستید به آن وفا کنید. هیچ نعمت و آسایشی از مردم و جمعیّتی زائل نشده مگر به خاطر گناهانی که مرتکب شدند، و بدرستی که خداوند به بندگان ستم نکند. و چنانچه دعا میکردند دچار این زوال نعمت نشده بودند، و اگر آنان به هنگام مصیبت یا زوال نعمت با نیّت پاک به خدا پناه میبردند و سستی نکرده و زیادهروی نمینمودند هر آینه خداوند هر فسادی را برای آنان اصلاح میکرد و هر چیز از دست رفته را به سویشان باز میگرداند. هر گاه بر مسلمانی کار دشوار گردد گشایش آن را از خدای خواهد که کلید همه کارها و نیز اداره آسمانها و زمین و آنچه ما بین آن دو میباشد در دست اوست، و او پروردگار تخت عظیم است (یعنی همه عالم در قبضه قدرت و خواست اوست)، و حمد و سپاس از آن پروردگار جهانیان است. و هنگامی که بنده از خواب بیدار شود پیش از برخاستن بگوید:
«حسبی الرّبّ من العباد حسبی هو حسبی و نعم الوکیل»
یعنی: «تنها پروردگار مرا از بندگان کافی است، کافی است او مرا کافی است، و او بهترین تکیهگاه است». و هنگامی که یکی از شما در شب برخیزد به اطراف آسمان نگریسته و این آیه را بخواند: إِنَّ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّیْلِ وَ النَّهارِ- إلی قوله:- لا تُخْلِفُ الْمِیعادَ «1» نگریستن در چاه زمزم موجب درمان بیماری است، بنا بر این از آب آن بیاشامید؛ از طرفی که نزدیک رکن حجر الأسود است. [در زیر حجر الأسود] «2» چهار نهر بهشتی است: فرات، و
______________________________
(1) آل عمران: 191 إلی 194. تمام آیات به همراه ترجمه در ص 103 گذشت.
(2) ما بین کروشه بر اساس نسخه خصال ترجمه شده است.
تحف العقول / ترجمه جعفری، ص: 105
نیل، و دو نهر سیحان و جیحان.
فرد مسلمان در رکاب کسی که در انجام دستورات الهی بر او اعتمادی نیست و فرمان خدا را در باره غنیمت جنگی اجرا نمیکند به جنگ نرود، و چنانچه در یک چنین جنگی کشته شود در حبس حقوق ما و ریختن خونهای ما دشمنان را یاری نموده است، و مرگ وی همان مرگ دوران جاهلیت است. یاد ما- خاندان پیامبر صلّی اللَّه علیه و اله و سلّم- درمان از خباثت و بیماریها و وسوسههای شکّ آلود است، و دوستی ما سبب خشنودی پروردگار است، آنان که گوش به فرمان ما بوده و پیرو راه و عقیده ما باشند فردای قیامت در فردوس برین با ما خواهند بود. و کسی که در انتظار دولت ما باشد همچون کسی است که در راه خدا در خون خود بغلطد. هر کس که در میدان جنگ ما با دشمنان حاضر باشد و فریاد دادخواهی ما را بشنود و یاریمان نکند در این صورت خداوند او را به رو در دوزخ افکند. آنگاه که مردمان برانگیخته شوند و از هر سو راهها بر آنان بسته شود ما درب بهشتیم. ما همچون باب حطّه هستیم که آن سلامت است و هر کس بر آن درآید گناهانش فرو ریزد، و هر کس به آن داخل شود نجات یابد، و هر کس که از آن عقب ماند هلاک شود. خدا به آن داخل شود نجات یابد، و هر کس که از آن عقب ماند هلاک شود. خدا به ما آغاز کرده است و به ما پایان میبخشد، و به سبب ما هر آنچه که بخواهد محو مینماید، و به جهت ما روزگار سخت و دشوار را دور میسازد، و به یمن وجود ما باران را فرو میبارد، مبادا شیطان، نفس شما را فریب دهد، چنانچه دولت ما بر سر کار بود آسمان قطرات بارانش را میبارید و زمین گیاهانش را خارج میساخت و هر گونه کینه و دشمنی از دلهای بندگان زدوده میشد و درندگان و چارپایان با هم میساختند، تا آنجا که یک زن در طی مسافت بین عراق تا شام در حالی که سبدی بر سر دارد جز بر سبزهزار قدم ننهد، و هیچ درندهای او را نترساند و او نیز از آن نترسد. اگر بدانید و توجّه کنید که در برابر این زندگی در میان دشمنانتان و پایداری بر سخنان ناهنجاری که میشنوید چه پاداشی خواهد بود بیتردید دیدگانتان روش میشد. و چنانچه مرا از دست دهید پس از من چیزهائی را خواهید دید که هر یک از شما به سبب ظلم و تجاوز و خودخواهی و استبداد و بیاعتنائی که به حقوق الهی، و ترسی که بر جان خود بیند آرزوی مرگ کند، پس در یک چنین دورانی همگی به ریسمان خدا (قرآن) چنگ زنید و پراکنده مشوید، و بر شما باد به صبر و خواندن نماز، و تقیّه، و بدانید که خداوند از بندگان چند چهره بیزار است. از حقّ و پیروان آن دست مکشید، که هر کس دیگری را جایگزین ما کند هلاک شود، و دنیا را
تحف العقول / ترجمه جعفری، ص: 106
هم از دست بدهد، و گنهکار از آن بیرون شود.
هر کدام از شما به هنگام ورود به منزل بر اهلش سلام کند و اگر او را اهلی نبود پس بگوید:
«السّلام علینا من ربّنا»
و نیز سوره توحید را به هنگام ورود به خانهاش بخواند، زیرا باعث زدودن فقر و تهیدستی است. به کودکان خود نماز خواندن را بیاموزید، و چون به هشت سالگی رسیدند آنان را به خواندن نماز وادارید (و در نخواندن مؤاخذه کنید).
از نزدیک شدن به سگها پرهیز کنید، زیرا در صورتی که بدن سگ در حالت خشکی به جامه کسی برخورد کند باید بر آن آب بپاشد و چنانچه مرطوب باشد آن را بشوید. هر گاه از سخنان ما حدیثی را شنیدید که معنایش را نفهمیدید آن را به خود ما بازگردانید و در فهم یا عمل به آن توقّف کنید «1»، و هنگامی که حقّ مطلب بر شما آشکار گشت آن را بپذیرید و افشاگر و شتابزده مباشید. پس تندروها باید به سوی تعلیمات ما باز گردند، و کندروها باید خود را به ما برسانند.
هر کس که به ما بپیوندد به مقصود برسید، و هر کس که عقب ماند تباه گشت.
هر کس که دستور ما را فرمان برد به حقّ پیوست، و هر کس که از راه ما منحرف شد از حقّ دور گشت. برای دوستداران ما گروه بسیاری از رحمت الهی است و برای دشمنانمان گروه بسیاری از خشم خداست. راه ما میانهروی است و بکارگیری دستورمان راهیابی است. شک در نماز در پنج حالت موجب بطلان است: در نماز وتر (رکعت یازدهم نافله شب)، در دو رکعت اوّل هر نماز واجبی که باید در آن حمد و سوره خواند، و در نماز صبح، و نماز مغرب، و هر نماز دو رکعتی واجب، اگر چه در حال سفر باشد.
فرد خردمند بدون طهارت (وضو یا غسل) قرآن نمیخواند تا اینکه برای آن به یکی از آن دو تطهیر کند. در وقت خواندن نماز به هنگام قراءت قرآن رعایت احکام وقف و نیز آیات سجده را بنمائید. هیچ مردی نباید به هنگام خواندن نماز جامهاش را حمایلوار به گردن آویزد که این از کردار قوم لوط است. برای مرد خواندن نماز در یک جامه که دو طرفش را به گردن خود گره زده، و یا در یک پیراهن ضخیم که دکمههایش را بیندازد کفایت میکند. مرد نباید روبروی عکس و یا فرشی که در آن نقش صورت است نماز بخواند، ولی چنانچه عکس زیر پایش باشد، و یا چیزی بر روی آن بیندازد که آن را بپوشاند نماز خواندن مانعی ندارد.
______________________________
(1) این در صورتی است که صحّت صدور آن از معصوم علیه السّلام مسلّم باشد.
تحف العقول / ترجمه جعفری، ص: 107
مرد نباید سکّههای عکسدار را در حال نماز در جامه خود گره زند. و چنانچه سکّه درون کیسه و یا داخل لباس آشکار باشد مانعی ندارد. مرد نباید بر خرمن گندم و جو و یا هر خوراکی دیگر و یا نان سجده کند.
هر کدام از شما هنگام رفتن به بیت الخلا این دعا را بخواند:
«بسم اللَّه، اللّهمّ أمط عنّی الأذی و أعذنی من الشّیطان الرّجیم»
یعنی: «بنام خدا، خداوندا فضولات را از من دور ساز، و مرا از شرّ شیطان راندهشده از درگاهت در پناه خود گیر». و هنگام نشستن بگوید:
«اللّهمّ کما أطعمتنیه طیّبا و سوّغتنیه فاکفنیه»
یعنی: «خداوندا همان طور که غذای پاک روزیم ساختی و گوارایم نمودی پس مرا از آن کفایت فرما». پس وقتی که به مدفوع خود پس از پایان کار نگاه میکند بگوید:
«اللّهمّ ارزقنی الحلال و جنّبنی الحرام»
یعنی:
«خداوندا رزق و روزی حلال نصیبم فرما، و حرام را از من دور دار»، زیرا که رسول خدا صلّی اللَّه علیه و اله و سلّم فرمود: هیچ بندهای نیست مگر اینکه خداوند فرشتهای را مأمورش ساخته که به هنگام قضای حاجت گردن آن بنده را تا آنجا که به مدفوع خود نظر کند خم میکند، پس در این وقت شایسته است که از خداوند طلب حلال کند، زیرا که آن فرشته گوید: ای آدمیزاد این همان چیزی است که برای دستیابی به آن حرص میزدی، پس ببین آن را از کجا آوردی و به کجا رفت، هیچ کس پیش از گفتن
«بسم اللَّه»
وضو نگیرد، تا قبل از دست زدن به آب این دعا را بخواند:
«بسم اللَّه، اللّهمّ اجعلنی من التّوّابین و اجعلنی من المتطهّرین»
یعنی: «بنام خدا، بار إلها مرا از توبهکنندگان و پاکان قرار ده»، و پس از پایان وضو بگوید:
«أشهد أن لا إله إلّا اللَّه وحده لا شریک له و أنّ محمّدا عبده و رسوله صلّی اللَّه علیه و اله و سلّم»
یعنی: «گواهی میدهم که هیچ معبودی نیست مگر اللَّه، یگانه است و بیشریک، و نیز گواهی میدهم که محمّد بنده و فرستاده اوست- درود خدا بر او و خاندانش باد-». پس در این هنگام سزاوار آمرزش میگردد. هر کس حقّ نمازش را با شناخت کامل بجا آورد خدا او را بیامرزد.
هیچ کس نباید نماز نافلهای را در وقت نماز واجب بخواند، و نیز آن را جز از روی عذر ترک مگوید، و باید پس از آن در صورت امکان قضایش را بجا آورد، چرا که خداوند عزّ و جلّ میفرماید: الَّذِینَ هُمْ عَلی صَلاتِهِمْ دائِمُونَ یعنی: «آنان که در بجای آوردن نماز خویش پیوسته و دائمی باشند- معارج: 23»، و آنان در زمره کسانی هستند که قضای نوافل شب را که از ایشان فوت گشته به روز بخوانند و چنانچه از روز باشد در شب بخوانند. هیچ نماز نافلهای را در وقت نماز واجب
تحف العقول / ترجمه جعفری، ص: 108
مخوانید، بلکه نخست نماز واجب را بجای آرید و سپس هر چه خواستید نماز دیگر بخوانید. نماز خواندن در حرم مکّه و مدینه برابر هزار نماز است. یک درهم که در راه رسیدن به حجّ خرج میشود با هزار درهم برابری میکند. مرد باید که در نمازش خاشع باشد، و اگر چنین شد [اعضای تنش نیز خاشع شود و] هرگز در وقت خواندن نماز خود را با چیزی سرگرم نسازد. دعا نمودن (قنوت) در هر نماز دو رکعتی پیش از رکوع رکعت دوم میباشد غیر از نماز جمعه که در آن دو قنوت است: یکی از آن دو پیش از رکوع رکعت اوّل و دیگری پس از رکوع رکعت دوم، و قراءت در رکعت اول نماز جمعه پس از خواندن سوره حمد سوره جمعه میباشد، و [در رکعت دوم] سوره «منافقون».
پس دو سجده قدری بنشینید تا بدنتان آرام گیرد، سپس برخیزید، براستی روش ما چنین است. هنگامی که هر کدامتان خواست که به نماز ایستد پیش از شروع آن دو دست خود را برابر سینه بالا برد، و هنگامی که یکی از شما در پیشگاه خداوند به نماز برخیزد رو به قبله ایستد، و کمرش را راست نگه دارد و خم نشود، و هر گاه از نماز فارغ شد دو دستش را به سوی آسمان بالا برد و راست نگه دارد «1» ابن سبأ گفت: مگر نه اینست که خداوند در هر جایی هست؟ امیر مؤمنان علیه السّلام فرمود: آری، وی گفت: پس برای چه دستهایمان را به آسمان بلند بداریم؟ فرمود:
وای بر تو آیا این آیه را نخواندهای: وَ فِی السَّماءِ رِزْقُکُمْ وَ ما تُوعَدُونَ یعنی: «و رزق و روزی شما و آنچه بدان وعده داده شدهاید در آسمان است- ذاریات: 22»، پس در این صورت آیا رزق و روزی را از غیر مکانش طلب کنیم. و آن همانست که خداوند در آسمان وعده داده است. نماز هیچ بندهای تا زمانی که از خداوند بهشت را بخواهد و از آتش دوزخ به او پناه ببرد و از وی درخواست همسری حور العین را نماید پذیرفته نشود. هنگامی که هر کدامتان به نماز ایستاد همچون کسی باشد که گویا آخرین نماز عمر او در این جهان است. لبخند موجب بطلان نماز نمیشود، ولی قهقهه نماز را باطل میکند. هر گاه خواب با دل آمیخته شد تجدید وضو واجب میشود. به هنگام خواندن نماز اگر خواب بر دیدگانت چیره شد نماز را قطع کرده و استراحت کن، چون در حالت خواب آلودگی ممکن است بر علیه خود
______________________________
(1) در کتاب خصال آورده است: «دو دستش را به سوی آسمان بالا برد و آنقدر دعا کند تا خسته شود».
تحف العقول / ترجمه جعفری، ص: 109
دعا کنی.
هر کس که ما را قلبا دوست بدارد و با زبان یاریمان کند، و در رکابمان با نیرویش همراه ما نبرد کند، او در بهشت با ما همدرجه است. و کسی که ما را قلبا دوست بدارد ولی با زبان یاریمان نکند؛ و در رکاب ما نیز نبرد ننماید، یک درجه از جایگاه پیش پائینتر است. و کسی که ما را قلبا دوست بدارد و با دست و زبان یاریمان نکند او نیز همراه ما در بهشت است، و کسی که ما را قلبا دشمن دارد و با دست و زبان به ما زیان برساند جایگاهش در پستترین درجه جهنّم است. و کسی که قلبا ما را دشمن دارد و با زبانش به ما زیان رساند ولی عملی بر زیان ما انجام ندهد به همان اندازه عذابش کمتر است. و کسی که ما را قلبا دشمن دارد و با دست و زبانش به ما آسیبی نرساند او در دوزخ است. همانا اهل بهشت به درجات شیعیان ما آن گونه نظر کنند که آدمی به ستارگان آسمان مینگرد. هنگام خواندن سورههائی که با تسبیح شروع میشود بگوئید:
«سبحان ربّی الأعلی»
، و هنگام خواندن آیه: «إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِ» چه در نماز باشید یا غیر آن بر آن حضرت صلّی اللَّه علیه و اله و سلّم بسیار صلوات بفرستید. در میان اعضای بدن هیچ چیز کم شکرگزارتر از چشم نیست، پس کمتر به خواستهاش پاسخ گوئید که در غیر این صورت شما را از یاد خدای عزّ و جلّ باز میدارد. هر گاه سوره «تین» را خواندید در آخرش بگوئید:
و نحن علی ذلک من الشّاهدین
یعنی: «ما نیز بر این از گواهانیم»، و به هنگام خواندن آیه: قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ بگوئید: آمَنَّا بِاللَّهِ وَ ما أُنْزِلَ إِلَیْنا وَ ما أُنْزِلَ إِلی إِبْراهِیمَ وَ إِسْماعِیلَ وَ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْباطِ وَ ما أُوتِیَ مُوسی وَ عِیسی وَ ما أُوتِیَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لا نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ یعنی:
«به خدای یکتا و آنچه به ما فرود آمده و آنچه به ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط (نوادهگان یعقوب) فرود آمده؛ و آنچه به موسی و عیسی داده شده و به آنچه به پیامبران از پروردگارشان داده شده ایمان آوردیم، هیچ یک از ایشان را از آنان جدا نکنیم، و او را فرمانبردار و گردن نهادهایم- بقره: 136». هر گاه بندهای در تشهّد آخر نماز واجبش پس از گفتن:
«أشهد أن لا إله إلّا اللَّه وحده لا شریک له و أنّ محمّدا عبده و رسوله و أَنَّ السَّاعَةَ آتِیَةٌ لا رَیْبَ فِیها وَ أَنَّ اللَّهَ یَبْعَثُ مَنْ فِی الْقُبُورِ»
، از او حدثی سر زند نمازش صحیح است. خداوند بزرگوار به هیچ عملی عالیتر از رفتن برای نماز پرستش نشده است. خیر و منفعت را در گردن و سمّ شتران بجوئید که میروند و میآیند «1» دلیل نامگذاری نبیذ به سقایه (آب زمزم)
______________________________
(1) شاید مراد خرید و فروش آن است، و یا اینکه مسافرت و بارکشی با شتر باشد.
تحف العقول / ترجمه جعفری، ص: 110
این بود که برای رسول خدا صلّی اللَّه علیه و اله و سلّم از شهر طائف مقداری کشمش رسید و ایشان فرمودند که آن را در آب زمزم که تلخ بود خیس کنند، و با این کار میخواست از تلخیش کاسته شود، و در صورتی که کهنه شد آن را نیاشامید.
هنگامی که مرد عریان و بدون پوشش گردد، در این حال شیطان به او نگریسته و در او طمع کند، پس- از این روی- خود را پوشیده دارید، شایسته هیچ مردی نیست که جامه خود را از رانش دور کرده و میان مردم بنشیند. هر کس که چیز بدبوئی مانند سیر و پیاز بخورد نباید بمسجد رود. مرد در هنگام سجده نماز باید نشیمنگاه و قسمت اخیر بدن خود را بلند کند. هر کدام از شما به هنگام غسل کردن باید از دو بازوی خود شروع کند. هر گاه به تنهائی نماز میخوانی باید صدای قراءت حمد و سوره، و تکبیر و تسبیحت را خود بشنوی. هر گاه نمازت را به پایان بردی رویت را به سمت راستت برگردان.
تقوی و پرهیزگاری را به عنوان توشه از این سرا برگیرید، زیرا که آن بهترین توشهای است که از آن برگرفتهاید. هر کس که درد خود را تا سه روز از مردم پنهان سازد و تنها به درگاه خداوند بنالد بر خدا لازم آید که درد او را شفا بخشد.
دورترین حالتی که بنده از خداوند دارد وقتی است که تمام تلاشش برای شکم و شهوت جنسیش باشد. مرد نباید به سفری رود که از آن بر دینش میترسد. چهار چیز را در دعا به گوش برسان: صلوات بر پیامبر و آلش، و درخواست بهشت از پروردگارت، و پناهندگی به او از دوزخ، و فقط از او حور العین بخواه. هنگامی که مرد نمازش را تمام کرد بر پیامبر صلوات بفرستد، و از او درخواست بهشت کند، و از دوزخ به او پناه برد، و همسری حور را از خدا بخواهد، زیرا کسی که بر پیامبر صلوات نفرستد دعایش برگردد، و هر کس از خداوند بهشت را طلب کند، بهشت شنیده و گوید: پروردگارا خواسته بندهات را به او عطا کن، و هر کس از دوزخ به خدا پناه برد، دوزخ گوید: بار إلها بندهات را از آنچه به تو پناه جسته پناهش ده. و آن کس که حور خواهد، حور نیز از خدا خواهد از آن او گردد. موسیقی (غناء) «1» ناله ابلیس بر بهشت است. وقتی هر کدامتان که خواست بخسبد دست راستش را به زیر گونه راستش گذارده و بگوید:
«بسم اللَّه، وضعت جنبی للَّه علی ملّة إبراهیم و دین محمّد و ولایة من افترض اللَّه طاعته، ما شاء اللَّه کان و ما لم یشأ لم یکن»
یعنی:
______________________________
(1) مراد مجالس طرب و لهو و لعب است. (استاد غفّاری)
تحف العقول / ترجمه جعفری، ص: 111
«به نام خدا، پهلوی خود بر زمین نهادم برای خدا، بر کیش ابراهیم و دین محمّد و ولایت کسی که خداوند فرمانبری او را واجب فرموده، آنچه خدای خواهد بشود و آنچه نخواهد نشود» هر کس که به وقت خوابیدن این جمله را بگوید از دزد غارتگر، و زیر آوار ماندن محفوظ خواهد ماند، و تا هنگام بیدار شدن فرشتگان برایش آمرزش طلبند. و هر کس که سوره «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» را به هنگام رفتن به بستر بخواند خداوند پنجاه هزار فرشته را بر او گمارد تا تمام شب را از او پاسداری کنند. و چون یکی از شما خواست بخوابد پهلو بر زمین ننهد تا اینکه بگوید:
«اعیذ نفسی و أهلی و دینی و مالی و ولدی و خواتیم عملی و ما خوّلنی ربّی و رزقنی «1» بعزّة اللَّه و عظمة اللَّه و جبروت اللَّه و سلطان اللَّه و رحمة اللَّه و رأفة اللَّه و غفران اللَّه و قوّة اللَّه و قدرة اللَّه و لا إله إلّا اللَّه و أرکان اللَّه و صنع اللَّه و جمع اللَّه و برسول اللَّه، و بقدرته علی ما یشاء من شرّ السّامّة و الهامّة و من شرّ الجنّ و الإنس و من شرّ ما ذرء فی الأرض و ما یخرج منها و من شرّ ما ینزل من السّماء و ما یعرج فیها و من شرّ کلّ دابّة أنت آخذ بناصیتها إنّ ربّی علی صراط مستقیم و هو علی کلّ شیء قدیر، و لا حول و لا قوّة إلّا باللَّه»
، یعنی: «جان خود و خانواده و دین و دارائی و فرزندان و سرانجام کارم و آنچه پروردگارم به من واگذار نموده و روزیم کرده پناه دهم به عزّت خدا و عظمت و جبروت و حاکمیّت او، و نیز به رحمت خدا و مهربانی و بخشایش او، و هم به نیرو و توانائیش، و به
«لا إله إلّا اللَّه»
(وحدانیّت او)، و ارکان و صنع او و گردآوری او، و به فرستاده او، و به توانائی خدا بر هر چیز که بخواهد، از آسیب سامّه و هامّه «2» و جنّ و آدمی، و از آسیب هر آنچه که بر روی زمین میجنبد و از آن خارج میشود، و از زیان آنچه از آسمان نازل میشود و آنچه به آسمان بالا میرود، و از زیان هر جنبندهای که مهارش را تو بدست داری، براستی که پروردگارم بر راه راست است، و او بر هر کاری قادر و تواناست، و نیرو و قدرتی نیست مگر بواسطه خداوند». زیرا رسول خدا صلّی اللَّه علیه و اله و سلّم پیوسته با این دعا حسن و حسین علیهما السّلام را به امان خدا میسپرد، و رسول خدا صلّی اللَّه علیه و اله و سلّم به ما نیز همین دستور را داده است.
ما خزانه داران دین خدا و چراغهای دانشیم، هر گاه پیشوائی از ما درگذرد،
______________________________
(1) در کتاب خصال این گونه آمده است:
«و ما رزقنی ربّی و خوّلنی»
. (2) سامّه: هر جانور گزندهای که زهر آن کشنده نیست، و هامّه: جانور گزندهای که زهر آن کشنده است مانند مار.
تحف العقول / ترجمه جعفری، ص: 112
دیگری به جای وی درآید، هر کس که از ما پیروی نماید گمراه نشود، و کسی که ما را انکار کند هدایت نگردد، و آن کس که دشمنان را بر علیه ما تقویت کند روی نجات نبیند، و آن کس که ما را وانهد یاری نشود. و به هیچ طمعی بر مال اندک دنیا- که فانیست- ما را تنها مگذارید، زیرا هر کس که دنیا را بر ما ترجیح دهد در روز قیامت افسوس و حسرتش افزون گردد و این معنی فرمایش خداوند است: و أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یا حَسْرَتی عَلی ما فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللَّهِ وَ إِنْ کُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِینَ، یعنی:
«تا کسی نگوید: ای حسرتا بر آنچه در کار خدا کوتاهی کردم، و از مسخرهکنندگان بودم- زمر: 56». کودکانتان را از چربی غذایی که خوردهاند بشوئید، زیرا شیطان آن چربی را میبوید و کودک در جای خوابش میترسد، و همچنین نویسندگان اعمال از آن اذیّت شوند. برای شما اوّلین نگاه به زن بیاشکال است، پس دنبال نگاه اوّل را مگیرید و از فتنه برحذر باشید.
فرد دائم الخمر خدای را همچون بت پرست دیدار کند، حجر بن عدی عرض کرد: ای امیر مؤمنان دائم الخمر کیست؟ فرمود: کسی که هر گاه آن را بیابد بنوشد.
هر کس که چیز مستکنندهای را بنوشد تا چهل شبانه روز نمازش پذیرفته نشود.
کسی که به قصد بردن آبروی فرد مسلمانی سخنی گوید تا وقتی که عذری برای رهائی خود نیاورد خداوند او را در لجنزار دوزخیان نگه دارد. هیچ مردی نباید با مردی دیگر زیر یک روانداز بخوابد، و نه هیچ زنی با زنی دیگر، و در غیر این صورت ادب شود و آن تعزیر و خوردن شلّاق است. دباء (نوعی کدو) بخورید که بر نیروی عقل (حافظه) بیفزاید، و آن مورد پسند پیامبر صلّی اللَّه علیه و اله و سلّم بود. ترنج (بالنگ) را پیش از غذا و پس از آن بخورید، زیرا دودمان پیامبر چنین میکردند. گلابی قلب را جلا دهد و دردهایش را به اجازه خدا آرام سازد، هنگامی که مرد به نماز میایستد ابلیس آید و از روی حسد به او نگاه میکند چون میبیند که رحمت خدا سر تا پای او را پوشانده است. بدترین کارها بدعتها و کارهای نو ظهور است (آنها که در کتاب و سنّت و اجماع معروف نباشند) و برترین آنها آن است که موجب رضای خداوند عزّ و جلّ باشد، کسی که به دنیا دل ببندد- آن را بر آخرت ترجیح دهد- سرانجام ناگواری دارد. اگر نمازگزار میدانست به سبب اقامه نماز چه مقدار از رحمت خداوند او را در برگرفته است هرگز راضی نمیشد که سر از سجده بردارد. از امروز و فردا کردن در کار آخرت پرهیز کنید، هر گاه برایتان ممکن شد بدان عجله کنید. آنچه روزی شماست به شما خواهد رسید هر چند ضعیف و ناتوان باشید، و
تحف العقول / ترجمه جعفری، ص: 113
آنچه به زیان شما مقدّر باشد با هیچ تدبیری قادر به دفع آن نخواهید بود «1» سفارش به خیر و نیکی کنید و از بدی باز دارید. هنگام پا نهادن بر رکاب این آیه خوانده شود: سُبْحانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنا هذا وَ ما کُنَّا لَهُ مُقْرِنِینَ وَ إِنَّا إِلی رَبِّنا لَمُنْقَلِبُونَ یعنی: «پاک و منزّه است آن کسی که این را رام ما کرد، و گر نه ما را توان آن نبود، و ما به سوی پروردگارمان باز میگردیم- زخرف: 13 و 14». و نیز هر کدامتان به هنگام رفتن به سفر بگوید:
«اللّهمّ أنت الصّاحب فی السّفر و الحامل علی الظّهر و الخلیفة فی الأهل و المال و الولد»
، یعنی: «بار إلها تنها توئی رفیق سفر و پشتیبان، و در نبود و غیابم توئی نگهبان همسر و دارائی و فرزندم»، و چون خواستید بار نهید بگوئید:
«اللّهمّ أنزلنا منزلنا مبارکا و أنت خیر المنزلین»
یعنی: «پروردگارا ما را در جایی با برکت فرود آر، و تو بهترین فرود آرندگانی». هر گاه برای کاری به بازار یا محلّ کسب رفتید بگوئید:
«أشهد أن لا إله إلّا اللَّه وحده لا شریک له و أنّ محمّدا عبده و رسوله (صلّی اللَّه علیه و اله و سلّم)، اللّهمّ إنّی أعوذ بک من صفقة خاسرة و یمین فاجرة و أعوذ بک من بوار الأیّم»
یعنی:
«گواهی میدهم که هیچ معبودی سزاوار پرستش نیست مگر اللَّه، یکتا و بیانباز است، و نیز گواهی دهم که محمّد صلّی اللَّه علیه و اله و سلّم بنده و فرستاده اوست، خداوند از انجام معامله زیانبخش، و گفتن قسم دروغ و از بیهمسری به تو پناه میبرم». فرد چشم براه وقت نماز پس از عصر به منزله زائر خداست، و بر خداوند گرامیداشت زائرش و نیز اعطای خواستههایش واجب آید. آنکه به حجّ و عمره رود نیز میهمان خداست، و بر خدا واجب است که میهمانش را گرامی داشته و آمرزش خود را بیدریغ به او ارزانی دارد. هر کس به کودک نابخردی نوشابه مستکنندهای بنوشاند خداوند او را در لجن زار دوزخ زندانی میکند تا بر کاری که کرده است عذر موجّهی بیاورد. صدقه دادن سپری بزرگ و پردهای است برای مؤمن از دوزخ، و همچنین از نابودی ثروت کافر جلوگیری مینماید، و سریعا تلافی صدقهاش به او داده میشود، و بیماری از جسم او دور میگردد، ولی در سرای آخرت او را بهره و نصیبی نیست. به سبب زبان اهل دوزخ در آتش واژگون شدند، و به سبب همین
______________________________
(1) استاد غفّاری- ایّده اللَّه- گفتهاند: یعنی باید بقدر امکانات موجود خود فعّالیّت داشته باشید تا آنچه مقدّر است از روزی به شما برسد، و امّا آنچه از بدی مقدّر شما باشد نمیتوانید به هیچ حیلهای آن را دفع کنید.
تحف العقول / ترجمه جعفری، ص: 114