معرفی نسخههای خطی کتاب سلیم
نسخههای خطی کتاب سلیم که در اینجا معرفی میشود نسخههایی است که یا در کتابهای علمای گذشته به آنها اشاره شده یا صاحبان آنها از وجود آنها خبر دادهاند و یا هم اکنون در کتابخانهها موجود است و در فهرستهای آنها ذکر شده یا در نسخههای خطی دیگر از وجود آنها خبر داده شده است.
قابل توجه اینکه از کلام عدّهای از متقدّمین و تعبیراتشان اطمینان حاصل میشود که نسخهای از کتاب را داشتهاند چنان که ذکر شد، کما اینکه در وجود نسخهای از کتاب نزد شیخ صدوق و شیخ کلینی و بعضی دیگر از اعاظم محدّثین شکّی نیست، ولی در اینجا فقط مواردی که به صراحت نسخهای از کتاب سلیم معرّفی شده ذکر خواهد شد.
نسخههای خطی موجود تا حدّ امکان از نزدیک مورد بازدید قرار گرفته و خصوصیات همه آنها بطور دقیق در مقدمه عربی با ذکر مدارک توضیح داده شده است، ولی در ترجمه فارسی به ذکر فهرستی از آنها اکتفا میشود:
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 142
نوع «الف»:
1. نسخه اوّل شیخ حر عاملی به تاریخ 1087، که در کتابخانه آیة الله حکیم نجف در مجموعهای به شماره 316 نگهداری میشود.
2. نسخه عتیقهای که نسخه شیخ حرّ به امر سیّد حیدرا، از روی آن استنساخ شده و در نسخه شماره 1 مذکور است.
3. نسخهای که نسخه شیخ حر با آن مقابله شده و در آخر نسخه شماره 1 مذکور است.
4. نسخه علامه شیخ محمد تقی مجلسی که در روضة المتقین: ج 12 ص 201، و ج 14 ص 371 ذکر کرده است.
5. نسخه اول علامه مجلسی که در اوّل بحار الانوار: ج 1 ص 15 و 76 ذکر کرده است.
6. نسخه اوّل شیخ شیر محمد همدانی به تاریخ 1353 که چاپهای نجف کتاب سلیم از روی آن انجام شده است. این نسخه در کتابخانه امام امیر المؤمنین علیه السّلام نجف، در مجموعهای به شماره 3230 نگهداری میشود.
نوع «ب»:
7. نسخه شیخ ابو علی حائری که در منتهی المقال: ص 153 ذکر کرده و در الذریعة: ج 2 ص 157 نیز ذکر شده است.
8. نسخه میر حامد حسین هندی در لکنهو، که در فهرست کتابخانه ایشان به شماره 7728 ثبت شده و در استقصاء الافحام: ج 1 ص 860 و ج 2 ص 332 و 361 بدان تصریح کرده و در الذریعة: ج 2، ص 157 نیز مذکور است.
9. نسخه خواجه کابلی که در استقصاء الافحام: ج 1 ص 363 ذکر شده است.
10. نسخه حیدر علی فیضآبادی که در منتهی الکلام: ج 3 ص 12 ذکر کرده است.
11. نسخه صاحب روضات الجنّات که در کتاب روضات: ج 4 ص 67 بدان
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 143
تصریح کرده، و ظاهرا این نسخه به نجف منتقل شده است.
12. نسخه کتابخانه شیخ هادی کاشف الغطاء که در الذریعة: ج 2 ص 156 ذکر شده است.
13. نسخه محدّث نوری به تاریخ 1270 که در نفس الرحمن: ص 65 ذکر کرده، و در فهرست کتابخانه شخصی ایشان در کتاب آشنایی با چند نسخه خطی: ج 1 ص 147 و نیز در الذریعة: ج 2 ص 157 ذکر شده است.
14. نسخه شیخ عبد الحمید کرهرودی که قبل از چاپ اصل کتاب سلیم، چند حدیث از روی نسخه خطی انتخاب کرده و چاپ نموده، و در اوّل منتخب نوع نسخهاش را تعیین کرده است.
15. نسخه کتابخانه شخصی علامه روضاتی در اصفهان به تاریخ 1288.
16. نسخه کتابخانه شخصی حجة الاسلام شیخ علی حیدر در قم، در مجموعهای به شماره 296 به تاریخ 1059.
17. نسخه کتابخانه دانشکده الهیات مشهد، در مجموعهای به شماره 456 به تاریخ 1082، که در فهرست کتابخانه الهیات: ج 1 ص 362 ذکر شده است.
18. نسخه اوّل کتابخانه آستان قدس رضوی در مشهد به شماره 2035، که در فهرست قدیم کتابخانه: ج 5 ص 150 ذکر شده است.
19. نسخه دوّم کتابخانه آستان قدس رضوی در مشهد، در مجموعهای به شماره 8130 به تاریخ 1346، که در فهرست الفبائی کتابخانه: ص 312 مذکور است.
20. نسخه عتیقهای که نسخه شماره 8130 آستان قدس از روی آن استنساخ شده، و در نسخه 19 مذکور است.
21. نسخه اوّل کتابخانه دانشگاه تهران در مجموعهای به شماره 575 به تاریخ 1160، که در فهرست کتابخانه دانشگاه: ج 5 ص 1485 ذکر شده است.
22. نسخه دوّم کتابخانه دانشگاه تهران به شماره 669، که در فهرست کتابخانه دانشگاه: ج 5 ص 1486 ذکر شده است.
23. نسخهای که نسخه شماره 22 از روی آن استنساخ شده است و در همان نسخه مذکور است.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 144
24. نسخه اوّل دانشکده حقوق تهران در کتابخانه دانشگاه تهران، در مجموعهای به شماره 178 ج، که در فهرست کتابخانه دانشکده حقوق: ص 420 ذکر شده است.
25. نسخه سوّم کتابخانه دانشگاه تهران به شماره 2200 به تاریخ 1252، که در فهرست کتابخانه دانشگاه: ج 9 ص 883 ذکر شده است.
26. نسخه چهارم کتابخانه دانشگاه تهران به شماره 6808 به تاریخ 1282 که در فهرست کتابخانه دانشگاه: ج 16 ص 365 ذکر شده است.
27. نسخه دوّم شیخ شیر محمد همدانی به تاریخ 1346، که در کتابخانه امام امیر المؤمنین علیه السّلام نجف به شماره 3219 نگهداری میشود.
28. نسخه کتابخانه مجلس شماره 2 (سنای سابق) در تهران که در مجموعهای به شماره 652 با تاریخ 1306 است و در فهرست آن کتابخانه: ج 2 ص 5 ذکر شده است.
این نسخه همان نسخه کتابخانه سیّد محمد مهدی راجه در فیضآباد هند است که به تهران منتقل شده و در الذریعة: ج 2 ص 159 ذکر شده است.
نوع «ج»:
29. نسخه شیخ رازی صاحب کتاب نزهة الکرام. شیخ محمد بن حسین رازی از علمای قرن هفتم در کتاب مزبور: ص 557 و 558 احادیثی از کتاب سلیم نقل کرده که فقط در نوع «ج» وجود دارد. از اینجا معلوم میشود که نسخه او از نوع «ج» بوده است.
30. نسخه دوّم علامه مجلسی به تاریخ 609 که در کتاب تکملة الرجال: ج 1 ص 467 ذکر شده است.
31. نسخه کتابخانه حاج علی محمد نجفآبادی در نجف به تاریخ 1048 در مدینه که در الذریعة: ج 2 ص 157 ذکر شده است.
32. نسخه سید ابو القاسم خوانساری در بمبئی هند که در الذریعة: ج 17 ص 276 ذکر شده است.
33. نسخه میر محمد اشرف صاحب کتاب فضائل السادات که در کتاب مزبور:
ص 510 ذکر شده است.
او در صفحه 291 کتاب مزبور حدیثی نقل کرده که فقط در
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 145
نوع «ج» موجود است و معلوم میکند نسخه او از این نوع بوده است.
34. نسخه دوّم شیخ حر عاملی، که در کتاب اثبات الهداة: ج 1 ص 29 ذکر کرده است. در کتاب مزبور: ج 1 ص 661 و ج 2 ص 509 احادیثی نقل کرده که فقط در نوع «ج» موجود است و معلوم میکند این نسخه از نوع «ج» بوده است.
35. نسخه دوّم دانشکده حقوق در کتابخانه دانشگاه تهران به شماره 29 د، به تاریخ 1107 که در فهرست کتابخانه دانشکده حقوق: ص 420 ذکر شده است.
36. نسخه کتابخانه ملک تهران به شماره 729 به تاریخ 1282 که در فهرست آن کتابخانه در قسم عربی: ج 1 ص 587 ذکر شده است.
37. نسخه برادر صاحب روضات الجنّات که در نسخه 15 ذکر شده است.
38. نسخه علامه جلالی به تاریخ 1385، که در کتاب دائرة المعارف الشیعیة: ج 5 ص 42 ذکر شده است.
39. نسخه سیّد مستنبط که در نسخه 38 ذکر شده است.
40. نسخه سوّم شیخ شیر محمد همدانی، که در مجموعهای به تاریخ 1362 در کتابخانه امام امیر المؤمنین علیه السّلام نجف به شماره 3222 نگهداری میشود.
41. نسخه اوّل کتابخانه مجلس شورای قدیم تهران به شماره 5366، که در فهرست آن کتابخانه: ج 16 ص 274 ذکر شده است.
42. نسخه سوّم کتابخانه آستان قدس رضوی در مشهد، در مجموعهای به شماره 9719 به تاریخ 1080.
43. نسخه صحیحی که نسخه 42 از آن استنساخ شده و در آن نسخه مذکور است.
نوع «د»:
44. نسخه دوّم کتابخانه مجلس شورای قدیم تهران به شماره 7699 به تاریخ 1310.
45. نسخه ابو عبد الله مجتهد موسوی، که نسخه 44 از روی آن استنساخ شده و در همان نسخه مذکور است.
46. نسخه حموئی خراسانی صاحب کتاب منهاج الفاضلین که در قرن دهم بوده،
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 146
و در کتاب مزبور: ص 228، 233، 236، 239، 240، 241، 242، 259 احادیثی از کتاب سلیم با سند دینوری نقل کرده است که این سند در اوّل نسخه 44 است، و معلوم میکند نسخه او از نوع «د» بوده است.
47. نسخهای که در نسخههای نوع «ب» در شمارههای 15، 18، 19، 20، 21، 22، 23، 24، 26 با سند دینوری ذکر شده و پیداست که ناسخ اوّل چون نسخهای از نوع «د» داشته و تطابق آن را با نسخههای نوع «ب» ملاحظه کرده، فقط اسناد آن را در اوّل احادیث آورده است.
48. نسخهای به روایت ابراهیم بن عمر یمانی که در الذریعة: ج 2 ص 154 ذکر شده است.
49. نسخهای به روایت عبد الرزاق از معمر بن راشد که در الذریعة: ج 2 ص 157 ذکر شده است.
50. نسخه شیخ طوسی که در فهرست شیخ طوسی: ص 81 ذکر شده است.
51. نسخه شیخ نجاشی که در رجال نجاشی: ص 6 ذکر شده است.
52. نسخه شیخ کشی که در رجال کشی: ج 1 ص 321 ذکر شده است.
نوع «ه»:
53. نسخه علامه بیاضی متوفای 877 که در کتاب الصراط المستقیم: ج 1 ص 4 ذکر کرده است.
54. نسخه شهید ثانی (سال 965) که در حاشیه بر خلاصه ذکر کرده و در روضات الجنات: ج 4 ص 69 نیز ذکر شده است.
55. نسخه فاضل تفرشی که در نقد الرجال: ص 159 ذکر کرده است.
56. نسخه میرزای استرآبادی که در منهج المقال: ص 15 ذکر کرده است.
57. نسخه محدث بحرانی که در غایة المرام: ص 549 باب 54 و اللوامع النورانیة: ص 237 ذکر کرده است.
58. نسخه سید اعجاز حسین کنتوری که در کشف الحجب و الاستار: ص 445 ذکر کرده و در الذریعة: ج 17 ص 68 ذکر شده است.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 147
59. نسخه چهارم شیخ شیر محمد همدانی به تاریخ 1361، که در مجموعهای به شماره 3215 در کتابخانه امام امیر المؤمنین علیه السّلام نجف نگهداری میشود.
60. نسخه علامه امینی که بدست خود نوشته، و در مقدمه کتاب الغدیر: ج 1 ص 79، و نیز در متن کتاب: ج 1 ص 66 ذکر شده است.
61. نسخه صحیحی که چاپ اوّل کتاب سلیم با آن مقابله شده، و در ص 179 آن چاپ مذکور است.
62. نسخه کتابخانه سیّد محمد باقر طباطبائی در کربلا، در مجموعهای به شماره 288 که کتاب دوّم آن است، و در فهرست آن کتابخانه: ص 170 ذکر شده است.
نوع «و» 63. نسخه شیخ یعقوب منصوری که تاریخ آن به هزار و دویست سال قبل بر میگردد و بر روی پوست آهو نوشته شده است. این نسخه که در خرّمشهر بوده، در سال 1400 در جنگ عراق با ایران ناپدید شده و تاکنون اثری از آن در دست نیست.
یادآور میشود در نسخه خطی شماره 7624 از کتابهای خطی کتابخانه آیة الله مرعشی در قم که فهرست کتابخانهای بینام و نشان است، از جمله کتب خطّی آن کتاب سلیم بوده است. از آنجا که خصوصیات کتابخانه معلوم نیست از ذکر این نسخه بعنوان یکی از نسخههای کتاب خودداری کردیم.
سنجش نسخههای کتاب سلیم و اختلاف آنها
نسخههای کتاب سلیم از چهار جهت با یک دیگر تفاوت دارند:
الف. سند مذکور در اوّل آن اسناد اوّل کتاب که در سه نوع «الف» و «ب» و «د» موجود است، در هر یک سندی جداگانه است که در معرفی انواع ششگانه نسخهها بدان اشاره شد. البته این اختلاف سند باعث استحکام مطالب کتاب است، و در واقع یک کتاب به چند سند نقل شده است.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 148
ب. ترتیب احادیث در توصیف انواع ششگانه نسخهها ذکر شد که دو نوع «ب» و «د» در ترتیب احادیث تقریبا یکسانند، ولی نوع «الف» در چند حدیث با آن دو تفاوت دارد، در حالی که نوع «ج» در ترتیب احادیث با سه نوع دیگر اختلاف دارد و کیفیت آن گذشت.
باید توجه داشت که این اختلاف ترتیب، در اثر افتادگیهای نسخهها و یا اعمال سلیقه ناسخین بوجود آمده و به اصالت کتاب ضرری نمیزند، چرا که منظور اصل متون احادیث است و تقدّم و تأخّر آنها در صحت اصل آن تأثیری ندارد.
ج. تعداد احادیث در بیان انواع نسخهها گفته شد که نوع «الف» دارای 48 حدیث و نوع «ب» 41 حدیث و نوع «ج» 39 حدیث و نوع «د» 40 حدیث است. احادیث دو نوع «ب» و «د» تماما در نوع «الف» موجود است و سه نسخه تطابق کلّی دارند، ولی از 39 حدیث نوع «ج» فقط 17 حدیث در «الف» و «ب» و «د» وجود دارد، و 22 حدیث آن در سه نوع دیگر وجود ندارد که در قسمت دوّم متن بطور جداگانه آورده شد.
د. کم و زیادی در عبارات کم و زیادی جملات و کلمات و یا تقدیم و تأخیر آنها و اختلاف شکل کلمات و جملهبندیها در نسخههای مختلف و نیز اغلاط و اشتباهات در نوشتن کلمات- که در نسخههای خطی یک مسأله عادی است- در کتاب سلیم هم با توجه به قدمت 1400 ساله آن وجود دارد.
علل این اختلاف نسخهها اشتباه در قرائت یا شنیدن حدیث یا نقل به معنی با اعتماد بر حافظه یا پاک شدن بعضی کلمات در اثر موریانه یا رطوبت، یا افتادن بعضی اوراق نسخهها پیش میآید.
البته با توجّه به کثرت نسخههای خطی موجود و چهار نوع بودن آنها و مقابلههای متعدّد، متن کتاب کاملا منقّح شده، بخصوص که متن حاضر نتیجه مقابله 14 نسخه خطی است.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 149
نسخههای خطی موجود از کتاب سلیم
از نسخههای کتاب سلیم، هم اکنون 24 نسخه موجود است که طبق ترتیب مذکور در این ترجمه، شمارههای زیر هستند:
1، 5، 15، 16، 17، 18، 19، 21، 22، 24، 25، 26، 27، 34، 35، 37، 39، 40، 41، 43، 59.
شهرهایی که کتاب سلیم در آنها بوده
دارندگان نسخههای خطی کتاب سلیم، در نقاط مختلف سرزمینهای اسلامی از عراق و شام و حجاز و یمن گرفته تا ایران و هند میزیستهاند. در این قسمت فقط نام شهرهایی که صریحا در تاریخچه نسخهها آمده ذکر میکنیم، چه آنها که قبلا نسخهای در آنجا بوده و چه آنها که هم اکنون نسخهها در آن موجود است.
الف. شهرهای عراق و شام: نجف اشرف، کربلا، حله، بصره، دمشق.
ب. شهرهای حجاز و یمن: مدینه منوره، صنعا، بندر مخا.
ج. شهرهای ایران: نوبندجان، مشهد، قم، تهران، یزد، اصفهان، زنجان، خرمشهر.
د. شهرهای هند: لکنهو، فیضآباد، بمبئی.
در پایان این بخش، معلوم شد که نسخههای کتاب سلیم در طول چهارده قرن چه مسیری را طی کرده و چه زحماتی در راه حفظ آنها کشیده شده، و در سایه عنایات ائمه علیهم السّلام به دست نسلهای شیعه رسیده است.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 151
بخش دهم چاپهای کتاب سلیم متن عربی، منتخب، ترجمه اردو و فارسی
اشارة
چاپهای کتاب سلیم کیفیت چاپهای متن عربی کتاب سلیم آماری از چاپهای عربی کتاب سلیم چاپ منتخب کتاب سلیم چاپ ترجمه اردوی کتاب سلیم چاپهای ترجمه فارسی کتاب سلیم
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 152
چاپهای کتاب سلیم
از اوّلین چاپ متن عربی کتاب بیش از پنجاه سال گذشته، و منتخب کتاب سلیم قبل از چاپ اصل آن به طبع رسیده است. ترجمه کتاب به زبان اردو بیش از بیست سال قبل، و ترجمه فارسی آن 15 سال قبل برای اوّلین بار چاپ شده است.
برای اطلاعات لازم در باره چاپهای کتاب سلیم به کتابهای زیر مراجعه شود:
الذریعة: ج 2 ص 159، ج 12 ص 227. احقاق الحق: ج 2 ص 421. معجم المطبوعات النجفیّة: ص 214 شماره 830. مجله تراثنا: شماره 4 ص 229، شماره 14 ص 229، و شماره 22 ص 147 و شماره 38/ 39 ص 465. فهرست کتابهای چاپی عربی (خانبابا مشار): ص 729. مؤلّفین کتب چاپی (خانبابا مشار): ج 3 ص 360.
کیفیت چاپهای متن عربی کتاب سلیم
متن عربی کتاب سلیم، اوّلین بار در سال 1361 هجری قمری در نجف چاپ شده و بعد از آن دهها هزار جلد از این کتاب در طول پنجاه سال بصور مختلف انتشار یافته است، که در قسمت تصویرها، چند نمونه عکسی از آن تقدیم خواهد شد.
از سوی دیگر کتاب سلیم چهار بار مورد تحقیق و مقابله و تنظیم برای چاپ قرار گرفته است:
بار اوّل با مقدّمهای از علامه سید محمد صادق بحر العلوم در 11 صفحه و از روی نسخه شیخ حر و مقابله بر یک نسخه دیگر، در 192 صفحه چاپ شده است.
بار دوّم با مقدّمهای مفصلتر از علامه بحر العلوم با اضافه کردن تحقیقات شیخ
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 153
شیر محمد همدانی در 60 صفحه و از روی نسخه تنظیمشده ایشان که با چند نسخه مقابله کرده، بچاپ رسیده است. این چاپ به سه صورت در 212 صفحه و 236 صفحه و 270 صفحه منتشر شده است.
بار سوّم با مقدّمهای در 26 صفحه از حجة الاسلام سید علاء الدین موسوی و با آوردن عین متن چاپ نجف به طبع رسیده است. در آخر این تحقیق چند فهرست از جمله فهرست الفبائی مطالب آورده شده است.
بار چهارم در سه جلد به تحقیق شیخ محمد باقر انصاری در 1472 صفحه چاپ شده، که جلد اوّل آن مقدمهای در 550 صفحه و جلد دوّم آن متن مقابلهشده کتاب بر 14 نسخه خطّی با تحقیق کامل قسمتهای تاریخی متن در 400 صفحه و جلد سوم آن استخراج احادیث از مدارک حدیثی و فهرستهای دوازدهگانه از جمله فهرست موضوعی در 520 صفحه است. توضیح کاملی در باره کیفیت تحقیق در این چاپ، در آخر مقدّمه متن عربی آمده که خلاصه آن در آخر این مقدمه بیان خواهد شد.
آماری از چاپهای عربی کتاب سلیم
ذیلا آماری از چاپهای متن عربی کتاب سلیم تقدیم میشود:
1. چاپ نجف، مکتبه حیدریة، 192 صفحه رقعی، بدون تاریخ.
2. چاپ نجف، مکتبه حیدریة، 212 صفحه رقعی، 1366 قمری.
3. چاپ نجف، مکتبه حیدریة، 236 صفحه رقعی، بدون تاریخ.
4. چاپ نجف، مکتبه حیدریة، 270 صفحه رقعی، بدون تاریخ.
5. چاپ نجف، مکتبه حیدریة، 270 صفحه وزیری، بدون تاریخ، که این چاپ بارها در نجف تجدید چاپ شده است.
6. چاپ قم، دار الکتب الاسلامیة، از روی چاپ 270 صفحهای وزیری نجف، در حدود سال 1395 قمری.
7. چاپ بیروت، دار الفنون و مکتبة الایمان، از روی چاپ 270 صفحهای وزیری نجف، 1400 قمری، که همین چاپ بارها در بیروت تجدید چاپ شده است.
8. چاپ قم، از روی چاپ دار الفنون بیروت.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 154
9. چاپ بیروت، مؤسسه بعثت، 215 صفحه وزیری، 1407 قمری.
10. چاپ تهران، مؤسسه بعثت، 328 صفحه وزیری، 1408 قمری.
11. چاپ بیروت، مؤسسه اعلمی، از روی چاپ 270 صفحهای وزیری نجف، 1412 قمری.
12. چاپ قم، مؤسسه نشر الهادی، 1472 صفحه در سه جلد وزیری، 1415 قمری.
چاپ منتخب کتاب سلیم
از سوی دو نفر از علما احادیثی از کتاب سلیم انتخاب شده و بعنوان «منتخب کتاب سلیم» تنظیم شده است:
1. شیخ عبد الحمید بن عبد الله کرهرودی.
2. علّامه سید محمد علی شاه عبد العظیمی متوفای 1334 قمری «1».
منتخب کرهرودی قبل از چاپ اصل کتاب سلیم، در حدود سال 1360 قمری در 78 صفحه بچاپ رسیده و نسخههایی از آن در کتابخانه آستان قدس رضوی و کتابخانه آیة الله مرعشی قم موجود است که نمونهای از آن در تصویرها آورده میشود. منتخب سیّد شاه عبد العظیمی بچاپ نرسیده و اثری هم از آن در دست نیست.
چاپ ترجمه اردوی کتاب سلیم
ترجمه کتاب سلیم به زبان اردو توسط مرحوم شیخ ملک محمد شریف بن شیر محمد شاه رسولوی ملتانی در سال 1375 قمری انجام گرفته، و در سال 1391 قمری توسط مکتبه ساجد در ملتان پاکستان بچاپ رسیده است.
این چاپ در 237 صفحه رقعی شامل مقدمهای در 7 صفحه است که تلخیص مقدّمه 11 صفحهای چاپ اوّل کتاب سلیم است. سپس متن کتاب از روی چاپ اوّل متن عربی کتاب ترجمه شده و حدیث 48 بخاطر مشابهت با حدیث 4 حذف شده است.
______________________________
(1) الذریعة: ج 2 ص 158 ج 22 ص 411. فهرست کتب چاپی عربی: ص 738. مؤلفین کتب چاپی: ج 3 ص 360. فهرست قدیم کتابخانه آستان قدس: ص 335 شماره 944.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 155
نسخهای از این ترجمه، در کتابخانه آستان قدس رضوی موجود است که نمونهای از آن در تصویرها آورده میشود.
چاپ ترجمه فارسی کتاب سلیم
ترجمه فارسی کتاب سلیم مراحلی را طی کرده که در این قسمت ذکر میشود:
1. در سال 1400 قمری برای اوّلین بار اقدام به ترجمه فارسی کتاب از روی چاپ 270 صفحهای نجف شد. در این ترجمه مقدمه 60 صفحهای آن تلخیص گردید، و احادیث الحاقی آن که از کتب حدیث جمع آوری شده و در آخر مقدمه بود بعد از اصل کتاب قرار داده شد. از سوی دیگر برای هر حدیث شمارهای و در ابتدای هر قطعه از متن عنوانی گویا قرار داده شد.
نام ترجمه با الهام از حدیث امام صادق علیه السّلام «اسرار آل محمد علیهم السّلام» گذارده شد و در طول پانزده سال بیش از صد هزار جلد آن در شهرهای قم و تهران و مشهد بچاپ رسید و مورد استقبال بینظیر مردم قرار گرفت.
2. در سال 1412 ترجمه کتاب سلیم بهمراه متن عربی آن به قلم مرحوم علامه شیخ محمد باقر کمرهای متوفای 1414 ق انجام گرفت و توسط انتشارات اهل بیت علیهم السّلام در 556 صفحه رقعی منتشر شد. این ترجمه هم از روی چاپ 270 صفحهای نجف انجام شده، و نیمی از هر صفحه متن عربی و نیمه دوّم صفحه ترجمه فارسی آن است.
3. در سال 1413، هنگامی که آماده سازی متن سه جلدی عربی کتاب سلیم هنوز نیمه تمام بود، به تنظیم مقدمه جدیدی برای ترجمه فارسی از روی همان مقدمه نیمه تمام عربی اقدام شد.
پس از آن متن کتاب نیز- با آنکه تنظیم متن و پاورقیهایش ناتمام بود- بصورت جدیدی برای ترجمه آماده شد، بدین صورت که اضافات مهم احادیث از اوّل کتاب تا حدیث 48 به آنها اضافه شد و بعد از آن احادیث نوع «ج» بعنوان ضمیمه کتاب سلیم بصورت جداگانه از حدیث 49 تا 70 تنظیم شد، و احادیث الحاقی که از کتب حدیث استخراج شده بود بعنوان ملحقات از حدیث 71 تا 90 تنظیم شد. در نتیجه ترتیب و شماره احادیث کتاب طبق متن عربی سه جلدی تنظیم گردید و در متن ترجمه نیز
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 156
اصلاحاتی انجام گرفت.
در آخر هر حدیث اشاره مختصری به مدارک آن گردید، و چند فهرست در آخر کتاب تنظیم شد.
این ترجمه فارسی در 621 صفحه که 143 صفحه آن مقدمه بود، با همان نام «اسرار آل محمد علیهم السّلام» قبل از چاپ سه جلدی عربی منتشر شد و طی سه سال چند بار تجدید چاپ شد، و اصلاحاتی نیز انجام گرفت. نمونهای از این چاپها در بخش تصویرها تقدیم خواهد شد.
4. در آغاز سال 1415 پس از چاپ سه جلدی عربی کتاب سلیم، ترجمه کاملی از روی آن انجام گرفت که بصورت کتاب حاضر تقدیم میگردد. ترجمه حاضر بطور کامل از روی متن جدید عربی است و پاورقیها شامل مطالب بسیار مهمّی است. در شکل ظاهری و تقسیمات مقدمه و متن و ویرایش آن اصلاحات اساسی انجام گرفته که شرح آن در بخش دوازدهم همین مقدمه خواهد آمد.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 157
بخش یازدهم نمونههای عکسی از کتاب سلیم
اشارة
ارزش و فایده نمونههای عکسی 18 نمونه از نسخههای خطی کتاب سلیم 8 نمونه از چاپهای متن عربی کتاب سلیم 1 نمونه از منتخب کتاب سلیم 1 نمونه از ترجمه اردوی کتاب سلیم 8 نمونه از ترجمه فارسی کتاب سلیم
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 158
ارزش و فایده نمونههای عکسی
در این فصل 36 نمونه عکسی مربوط به نسخههای خطی و چاپهای عربی و منتخب و ترجمه اردو و فارسی کتاب سلیم تقدیم میگردد، که از نظر علمی چند فایده مهم در بر خواهد داشت:
1. شاهدی بر آنچه در توصیف نسخهها گفته شد خواهد بود.
2. عین نسخه با دیدن نمونهای از آن، در ذهن خواننده ترسیم میشود.
3. خواننده گرامی میتواند مطالبی را شخصا از روی نمونه استنباط کند.
4. در صورت عدم دسترسی به نسخه در آینده، سند زندهای برای نسلهای آتی خواهد بود.
در مقدمه عربی 90 نمونه عکسی تهیه شده، ولی در اینجا فقط به 18 نمونه از نسخههای خطی و 18 نمونه از نسخههای چاپی اکتفا میشود و در هر صفحه دو تصویر بصورت افقی آورده میشود.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 159
نمونه از نسخههای خطی کتاب سلیم
نسخههای شماره 15، 16، 17، 18، 19، 21، 22، 24، 25، 26، 28، 35، 36، 38، 39، 41، 42، 44.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 171
نمونه از چاپ کتاب سلیم
9 تصویر از جلد چاپهای عربی کتاب سلیم در نجف و بیروت و قم.
1 تصویر از جلد منتخب کتاب سلیم.
1 تصویر از جلد ترجمه اردوی کتاب سلیم.
8 تصویر از ترجمههای فارسی کتاب سلیم.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 179
بخش دوازدهم روش تحقیق و ترجمه کتاب سلیم
اشارة
مقابله نسخهها و تنظیم متن پاورقیها و محتوای آن عنوان احادیث مدارک احادیث فهرستها
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 180
تنظیم متن عربی کتاب سلیم و پاورقیها و استخراج مدارک احادیث و آماده سازی فهرستها، طی مراحلی انجام گرفته که در این بخش با اشاره به کیفیت انعکاس آن در ترجمه حاضر، توضیح داده میشود.
مقابله نسخهها و تنظیم متن
از میان 24 نسخه خطی موجود از کتاب سلیم، چهارده نسخه برای مقابله انتخاب شد که هر یک از آنها دارای جهات ترجیحی از لحاظ قدمت و صحّت و امور فنّی دیگر بوده است.
نسخههایی که انتخاب شدهاند، طبق شمارهگذاری در این ترجمه از این قرار است:
از نوع «الف» دو نسخه: 5 و 6.
از نوع «ب» شش نسخه: 15، 16، 17، 18، 19، 24.
از نوع «ج» پنج نسخه: 35، 36، 38، 41، 42.
از نوع «د» یک نسخه: 44.
متن این چهارده نسخه با یک دیگر مقابله شد و موارد اختلاف آنها در یک نسخه دست نویس ثبت گردید. سپس متن عربی صحیح و کامل کتاب از بین آنها استخراج گردید و اختلاف نسخهها در پاورقیها درج شد. البته در مواردی به نسخههای دیگر هم مراجعه شد و از آنها نیز برای رفع کامل مشکلات متن کمک گرفته شد. ترجمه فارسی حاضر از روی این متن مقابله شده انجام گرفته است.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 181
پاورقیها و محتوای آن
در پاورقیهای متن کتاب، مطالب از چند موضوع خارج نیست:
1. بیان کیفیت اختلاف نسخهها از نظر زیاده و نقیصه و اختلاف عبارات و کلمات که در ترجمه فارسی فقط مواردی که اختلاف نسخه دارای معنای تازهای باشد در پاورقی آورده میشود. در اشاره به نسخهها هم بجای ذکر هر یک از 14 نسخه، فقط به انواع چهارگانه «الف»، «ب»، «ج» و «د» اشاره خواهد شد.
2. ذکر عین عبارات از مدارکی که حدیث سلیم را نقل کردهاند و حامل اضافه یا تغییری است که معنای تازهای در بر دارد.
3. آدرس آیات قرآنی موجود در متن.
4. شرح و توضیح جملاتی که نوعی ابهام در الفاظ یا معانی آن وجود دارد.
5. معرّفی بعضی اشخاص که نامشان در متن آمده و شناخت آنان لازم است.
6. توضیحات لازم در موارد سؤال انگیز.
7. از آنجا که قطعههای تاریخی بسیاری در متن کتاب بصورت اشاره آمده، آن موارد مورد تحقیق قرار گرفت و با استفاده از مدارک معتبر تفصیل آنها در پاورقیها آورده شد. در این موارد، از زحمات دو عالم بزرگ علامه مجلسی و علامه امینی در دو کتاب گرانقدر بحار الانوار و الغدیر حد اکثر استفاده شده است.
عنوان احادیث
در ابتدای هر حدیث، عنوانی در چند سطر با عرض کمتر قرار داده شد که شامل دو مطلب است:
1. شماره حدیث، که از 1 تا 48 مربوط به قسمت اصلی کتاب است و بین همه نسخهها مشترک است، و از 49 تا 70 مربوط به احادیث نوع «ج» است، و از 71 تا 93 احادیثی است که از کتب و مدارک حدیثی استخراج شده و بعنوان مستدرک آورده است. البته حدیثهای 92 و 93 پس از چاپ متن عربی یافت شده که در چاپ بعدی متن عربی اضافه خواهد شد.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 182
2. فهرستی از عنوانهای اصلی و فرعی هر حدیث، که برای اطلاع از محتوای حدیث در اوّل آن ذکر شده است.
برای سهولت در مطالعه و درک عمیقتر مطالب، متن هر حدیث نیز به چند قسمت جداگانه تقسیم شده و برای هر قسمت عنوانی حاکی از مطالب آن قرار داده شد.
مدارک احادیث
از آنجا که کتاب سلیم بعنوان اوّلین مدرک اسلامی مطرح است، استخراج احادیث آن از مدارک بمعنای یافتن مدارکی است که مؤلفین آنها به کتاب سلیم بعنوان یک مدرک استناد کردهاند. در نتیجه جمع آوری این مدارک چند فایده در بر خواهد داشت:
1. شناخت کسانی که به سلیم و احادیث او اعتماد کردهاند.
2. روشن شدن توجه علما و محدّثین به سلیم و کتاب او و احادیثش.
3. محکم شدن اصل کتاب با ذکر کسانی که به نسخههای آن مراجعه کردهاند.
در استخراج احادیث کتاب از مدارک اسلامی سه مرحله انجام شده که در آخر هر حدیث منعکس است:
1. استخراج مواردی که مستقیما از نسخه کتاب سلیم نقل کردهاند.
2. استخراج مواردی که با سند متّصل به سلیم بدون تصریح به کتابش نقل کردهاند.
3. استخراج احادیث سلیم از مواردی که از غیر سلیم نقل شده، تا مؤیّدی برای کتاب باشد.
فهرستها
در متن عربی کتاب 12 فهرست تدوین شده که مهمترین و مفصّلترین آنها فهرست موضوعی است و بوسیله آن براحتی میتوان تمام مطالب کتاب را بدست آورد.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 183
در ترجمه فارسی، با در نظر گرفتن کیفیت استفاده مطالعهکنندگان، از بعضی فهرستها صرف نظر شد و فقط فهرستهای زیر تدوین گردید:
1. فهرست آیات قرآن.
2. فهرست اعلام.
3. فهرست قبائل و طوائف و گروهها.
4. فهرست اماکن.
5. فهرست وقایع و روزهای مهم.
6. فهرست ادعیه.
7. فهرست اشعار.
8. فهرست منابع و مآخذ تحقیق.
9. فهرست مطالب کتاب.
با این امید که ترجمه حاضر گامی دیگر در راه احیای کتاب سلیم بعنوان اوّلین میراث علمی شیعه بحساب آید و برای فارسی زبانان مایه آگاهی بیشتر از تاریخ و معارف تشیّع باشد.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 184
به استقبال کتاب سلیم
خواننده گرامی اینک الفبای شیعه اثنا عشری و سری از اسرار آل محمد علیهم السّلام را پیش رو داریم.
این نوشتار سلیم است که با همه وجود خود در راه تألیف آن فداکاری کرده، و این امانتی است که نسلهای گذشته طی 14 قرن در حفظ آن کوشیدهاند تا امروز که در اختیار ما قرار گرفته است.
اکنون با توجهی عمیق به استقبال کتابی میرویم که در زمان امیر المؤمنین علیه السّلام تألیف شده و ائمه علیهم السّلام آن را تأیید کردهاند، و با نگاهی ژرف به اوّلین کتاب در تاریخ و معارف اسلام آن را مورد مطالعه قرار میدهیم.
کتابی که در زمانی بس پیچیده و ظلمانی، با رویارویی حکومتهای غاصب و مانعین از تألیف و تدوین، به رشته تحریر در آمده است.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 185
این کتاب گزارشی است از:
فتنههای 24 ساعت آخر عمر پیامبر صلی اللَّه علیه و آله.
پایههای انحرافی که در سقیفه- پایه ضلالت و تحریف- بنیان گذاری شد.
آنچه در 75 روز اوّل پس رحلت پیامبر صلی اللَّه علیه و آله رخ داد و به شهادت سیده نساء العالمین و فرزندش محسن علیهما السّلام انجامید.
تاریخ 25 ساله غصب خلافت.
امتحانهای پنج ساله امت در حکومت امیر المؤمنین علیه السّلام.
اقدامات خصمانه معاویه طی 15 سال حکومت ظالمانه او.
کتابی که گویای وصایای پیامبر اکرم صلی اللَّه علیه و آله در باره اهل بیت علیهم السّلام است، و از برخوردهای پیامبر صلی اللَّه علیه و آله با منافقین و مقابله آنان با حضرتش گزارش میدهد.
این کتاب بیانگر ظلمی است که بر امامان شیعه رفته، و نشانگر آن است که مذهب الهی شیعه چه قربانیانی در راه حفظ مفاهیم اصیل اسلام داده، و چه شهدا و مظلومین والامقامی در راه مقابله با بدعتها و تحریفها تقدیم کرده است.
باشد که با قدرشناسی از زحمات یک هزار و چهار صد ساله امانتداران شیعه، در شمار محافظین ودایع تشیّع باشیم، و برای رسیدن به مبانی صحیح اعتقادی این کتاب را مورد مطالعه قرار دهیم، و بدین وسیله در راه احیای امر اهل بیت علیهم السّلام انجام وظیفه نموده باشیم.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 187
اسرار آل محمّد علیهم السّلام
ترجمه کتاب سلیم بن قیس هلالی از روی نسخه مقابله شده با چهارده نسخه خطی تألیف ابو صادق سلیم بن قیس هلالی عامری کوفی متوفای 76 هجری ترجمه اسماعیل انصاری زنجانی خوئینی
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 188
این ترجمه از روی متن عربی مقابله شده با 14 نسخه خطی از کتاب سلیم انجام شده است. چهارده نسخه خطی کتاب از نظر خصوصیات در 4 نوع منحصر میشود که در ص 138 همین کتاب بیان شد. به همین جهت در پاورقیها، اختلاف نسخهها با چهار عنوان «الف» و «ب» و «ج» و «د» بیان میشود.
متن حاضر شامل 93 حدیث است که 48 حدیث آن در نوع «ج» موجود است، و 23 حدیث آن بعنوان مستدرکات کتاب سلیم ذکر میشود.
در ابتدای هر حدیث خلاصهای از عناوین آن ذکر میشود تا مطالعهکننده قبل از شروع از محتوای آن آگاه باشد.
در پایان هر حدیث مدارک آن ذکر خواهد شد که شامل موارد نقل آن از کتاب سلیم در کتب حدیث و نیز نقل آن با سند متصل به سلیم و به روایت از غیر سلیم خواهد بود.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 189
بخش اوّل متن کتاب سلیم
اشارة
در این بخش، احادیثی که انواع چهارگانه نسخههای کتاب سلیم (الف و ب و ج و د) در آن مشترکند، از شمار 1 تا 48 ذکر میشود. برای اطلاع بیشتر به ص 181 مقدمه مراجعه شود.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 191
سرآغاز کتاب سلیم
اشارة
1. اسناد کتاب سلیم: چهار سند تا شیخ طوسی، و چهار سند از شیخ طوسی تا سلیم بن قیس.
2. تاریخچه کتاب سلیم: ارتباط ابان بن ابی عیّاش و ابن اذینة در مورد کتاب سلیم، ارتباط سلیم و ابان، قرائت و تحویل کتاب بین سلیم و ابان، تأیید کتاب از سوی حسن بصری، تأیید کتاب از جانب امام زین العابدین علیه السّلام و دو نفر از صحابه، دفاع امام زین العابدین علیه السّلام از کتاب سلیم، ملاقات ابان با ابو الطفیل در باره رجعت و حوض کوثر و دابّة الارض و اصحاب امیر المؤمنین علیه السّلام و ولایت اهل بیت علیهم السّلام، قرائت و تحویل کتاب بین ابان و ابن اذینه.
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ و صلّی اللَّه علی محمّد و آله الطیّبین المنتخبین.
1 اسناد کتاب «1»
چهار سند تا شیخ طوسی «2»
* رئیس عفیف ابو البقاء هبة اللَّه بن نما بن علی بن حمدون، به صورت قرائت بر او «3» در خانهاش در شهر حلّه، در جمادی الاولی سال پانصد و شصت و پنج هجری به من
______________________________
(1) در اسناد کتاب اصطلاحات رجالی از قبیل «قراءة علیه» و «اخبرنی» و «حدّثنی» و نیز القاب مخصوص افراد مختصرا توضیح داده میشود، و برای توضیح بیشتر باید به کتب رجال و درایه مراجعه شود.
(2) کتاب سلیم چهار سند تا شیخ طوسی در متن دارد که با علامت* از هم جدا شده است.
(3) کلمه «قراءة علیه» که به صورت فوق ترجمه شده بدان معنی است که روایتکننده استماع میکند و راوی از او حدیث را برایش میخواند تا او صحت نسبت را تأیید کند.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 192
خبر داد و گفت: شیخ امین عالم ابو عبد اللَّه حسین بن احمد بن طحال مقدادی مجاور (ساکن کربلا) به صورت قرائت بر او در حرم امیر المؤمنین علیه السّلام، در سال پانصد و بیست برایم حدیث کرد و گفت: شیخ مفید (ثانی) «4» ابو علی حسن بن محمد طوسی در رجب سال چهار صد و نود برایم حدیث نمود.
* شیخ فقیه ابو عبد اللَّه حسن بن هبة اللَّه بن رطبة از شیخ ابو علی مفید ثانی از پدرش (شیخ طوسی)، در ضمن آنچه در حرم حضرت سبط شهید ابی عبد اللَّه حسین بن علی علیه السّلام بر او قرائت میشد و من استماع مینمودم، در محرم سال پانصد و شصت به من خبر داد.
* شیخ مقری «5» ابو عبد اللَّه محمد بن کال، به نقل از شریف جلیل نظام الشرف ابو الحسن عریضی، به نقل از ابن شهریار خازن، به نقل از شیخ ابو جعفر طوسی به من خبر داد.
* شیخ فقیه ابو عبد اللَّه محمد بن علی بن شهرآشوب، به صورت قرائت بر او در شهر حلّه، در ماههای سال پانصد و شصت و هفت، به نقل از جدّش شهرآشوب، به نقل از شیخ سعید ابو جعفر محمد بن حسن طوسی به من خبر داد.
چهار سند از شیخ طوسی تا سلیم
شیخ طوسی میگوید: ابن ابی جید از محمد بن حسن بن احمد بن ولید از «6» محمد بن ابی القاسم ملقب به ماجیلویه از محمد بن علی صیرفی از حماد بن عیسی از ابان بن ابی عیّاش از سلیم بن قیس هلالی برایم حدیث نمود.
همچنین راوی میگوید: شیخ ابو جعفر طوسی گفت: ابو عبد اللَّه حسین بن عبید اللَّه غضائری به ما خبر داد و گفت: ابو محمد هارون بن موسی بن احمد تلعکبری رحمه اللَّه به ما خبر داد و گفت: ابو علی بن همام بن سهیل به ما خبر داد و گفت: عبد اللَّه بن جعفر حمیری از یعقوب بن یزید و محمد بن حسین بن ابی الخطاب و احمد بن محمد بن
______________________________
(4) مراد از شیخ مفید در اینجا فرزند شیخ طوسی است که به «مفید دوم» معروف است.
(5) مقری یعنی قرائتکننده حدیث بر روایتکننده آن تا او مطالب آن را تصدیق کند.
(6) در بعضی نسخ بجای «از»، حرف «و» بکار رفته است.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 193
عیسی، به نقل از محمد بن ابی عمیر از عمر بن اذینه از ابان بن ابی عیّاش از سلیم بن قیس هلالی به من خبر داد «7».
2 تاریخچه کتاب سلیم
ارتباط ابان بن ابی عیّاش و ابن اذینه در مورد کتاب سلیم
عمر بن اذینه میگوید: ابان بن ابی عیّاش حدود یک ماه قبل از وفاتش مرا فرا خواند و گفت: من دیشب در خواب دیدم که بزودی از دنیا میروم. امروز صبح ترا دیدم و از ملاقات تو مسرور شدم. من دیشب سلیم بن قیس هلالی را در خواب دیدم و به من گفت:
«ای ابان، تو در این روزها از دنیا میروی. در باره امانت من «8» از خدا بترس و آن را ضایع مگردان و به آنچه در باره کتمان آن با من عهد بستهای وفا کن، و آن را جز نزد مردی از شیعیان علی بن ابی طالب علیه السّلام که دارای دین و آبرو باشد مسپار». صبح که با تو ملاقات کردم از دیدار تو مسرور شدم و رؤیای خود در باره سلیم بن قیس را برایت گفتم.
______________________________
(7) اسنادی که تا اینجا ذکر شد در آغاز نسخههای نوع «الف» موجود است. در اوّل نسخههای نوع «ب» سند دیگری نیز هست که متن آن چنین است: «ابو طالب محمد بن صبیح بن رجاء در دمشق به سال سیصد و سی و چهار به من خبر داد و گفت: ابو عمرو عصمة بن ابی عصمة بخاری به من خبر داد و گفت: ابو بکر احمد بن منذر صنعانی- که شیخ صالح و مورد وثوق و همسایه اسحاق بن ابراهیم دبری است- در شهر صنعا به ما خبر داد و گفت: ابو بکر عبد الرزاق بن همام بن نافع صنعانی حمیری به ما خبر داد و گفت: ابو عروة معمر بن راشد بصری به ما خبر داد و گفت: ابان بن ابی عیّاش مرا فرا خواند و ...» و ظاهرا در این سند هم ابن اذینة باید بین معمر و ابان واسطه باشد.
در اوّل نسخههای نوع «د» سند دیگری است که متن آن چنین است: «حسن بن ابی یعقوب دینوری به ما خبر داد و گفت: ابراهیم بن عمر یمانی به ما خبر داد و گفت: عمویم عبد الرزاق بن همام صنعانی از پدرش از ابان بن ابی عیّاش به ما خبر داد».
(8) منظور از امانت همان کتاب سلیم است که به ابان سپرده بود.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 194
ارتباط سلیم و ابان
ابان میگوید: هنگامی که حجّاج وارد عراق شد «9» سراغ سلیم بن قیس را گرفت.
سلیم از شرّ او فرار کرد تا در نوبندجان «10» مخفیانه بر ما وارد شد و در خانه ما اقامت کرد.
من کسی را ندیده بودم که همچون او به اوقات خود ارزش قائل بوده و جدّی باشد، و همچون او صاحب حزنی طولانی و سخت گوشه گیر و از شهرت خود گریزان باشد. من در آن روز چهارده سال داشتم و قرآن را خوانده بودم.
من از سلیم سؤال میکردم، و او به نقل از اهل بدر برایم حدیث میگفت. از او احادیث زیادی به نقل از عمر بن ابی سلمة فرزند ام سلمة همسر پیامبر صلی اللَّه علیه و آله و به نقل از معاذ بن جبل و سلمان فارسی و علی بن ابی طالب علیه السّلام و ابو ذر و مقداد و عمار و براء بن عازب شنیدم. او از من خواست که آن احادیث را کتمان کنم «11» ولی در این باره از من قسم (و پیمانی) نگرفت.
قرائت و تحویل کتاب بین سلیم و ابان
ابان میگوید: مدت کمی با او بودم که مرگش فرا رسید. مرا فرا خواند و با من خلوت نمود و گفت: ای ابان، من با تو همنشینی کردم و از تو جز آنچه دوست داشتم ندیدم. نزد من نوشتههایی است که از موثّقین شنیدهام و بدست خود نوشتهام. در آنها احادیثی است که دوست ندارم برای مردم ظاهر شود، زیرا مردم آنها را انکار میکنند و به نظرشان بزرگ میآید در حالی که آنها حق است و از اهل حق و فقه و صدق و نیکی، از علی بن ابی طالب علیه السّلام و سلمان فارسی و ابو ذر غفاری و مقداد بن اسود گرفتهام. هیچ یک از احادیث آن را از یکی نپرسیدهام مگر آنکه در باره آن از دیگری هم پرسیدهام تا همگی
______________________________
(9) حجاج بن یوسف در سال 75 هجری از طرف عبد الملک بن مروان به حکومت عراق منصوب شد.
(10) «نوبندجان» شهر بزرگ و آبادی در سرزمین فارس بوده است که بنام «نوبنجان» هم خوانده میشده است.
از این شهر اکنون روستای کوچکی بین شهر شیراز و فسا باقی مانده که «نوبندگان» خوانده میشود. به معجم البلدان: ج 5 ص 302، نزهة القلوب: ص 128، آثار عجم: ص 90 و 304 مراجعه شود.
(11) «الف»: من آن احادیث را کتمان کردم در حالی که در این باره ...
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 195
بر صحّت آن متّفق شدهاند، و من هم در آن حدیث پیرو آنان شدهام، و نیز مطالب دیگری که بعدا از غیر آنان از اهل حق شنیدهام.
هنگامی که مریض شدم تصمیم گرفتم این نوشتهها را بسوزانم، ولی از این اقدام خودداری کردم و متوجه خطا بودن آن شدم.
اگر میتوانی با من عهد و پیمان الهی قرار ده که تا من زنده هستم آن نوشتهها را به هیچ کس خبر ندهی، و بعد از مرگ من از آنها برای کسی نقل نکنی مگر کسی که مانند خود به او اطمینان داشته باشی، و اگر برایت اتفاقی پیش آمد آنها را نزد کسی از شیعیان علی بن ابی طالب علیه السّلام که به او اطمینان داشته باشی و دارای دین و آبرو باشد بسپاری.
ابان میگوید: من این شرائط را برایش متعهد شدم. او هم نوشتهها را به من تحویل داد و همه آنها را برایم خواند.
سلیم بعد از تحویل کتاب مدت زیادی زنده نماند و از دنیا رفت. خدا او را رحمت کند.
تأیید کتاب از سوی حسن بصری
ابان میگوید: بعد از سلیم در آن نوشتهها نظر کردم و به مطالب آن اطمینان پیدا کردم. ولی مطالب آن بزرگ به نظرم آمد و مشکل جلوه کرد، زیرا در آنها هلاکت همه امّت محمد صلی اللَّه علیه و آله از مهاجرین و انصار و تابعین، به جز علی بن ابی طالب علیه السّلام و اهل بیت او و شیعیانش بود.
بعد از ورود به بصره اوّل کسی که ملاقات کردم حسن بن ابی الحسن بصری بود که در آن روز خود را از شرّ حجاج پنهان کرده بود. حسن بصری در آن ایام از شیعیان علی بن ابی طالب علیه السّلام و از مفرطین آنها به حساب میآمد، و از اینکه در جنگ جمل یاری آن حضرت و جنگ به همراه او از دستش رفته بود اظهار پشیمانی میکرد و حسرت میخورد «12».
______________________________
(12) حسن بصری بدون شک از دشمنان امیر المؤمنین علیه السّلام است، و ابان هم با کلمه «در آن روز» و «در آن ایام» به نفاق او اشاره میکند. در باره احوال حسن بصری به بحار: ج 2 ص 64 و ج 42 ص 141 مراجعه شود.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 196
در قسمت شرقی خانه ابی خلیفه حجّاج بن ابی عتاب دیلمی «13» با او خلوت کردم و نوشتههای سلیم را به وی نشان دادم «14». او گریه کرد و گفت: «در احادیث این کتاب چیزی جز حق نیست، که از موثّقین شیعیان علی بن ابی طالب علیه السّلام و غیر ایشان شنیدهام».
تأیید کتاب از سوی امام زین العابدین علیه السّلام و دو نفر از صحابه
ابان میگوید: همان سال به سفر حج رفتم و خدمت امام زین العابدین حضرت علی بن الحسین علیه السّلام وارد شدم. ابو الطفیل عامر بن واثله صحابی پیامبر صلی اللَّه علیه و آله- که از بهترین اصحاب علی علیه السّلام نیز بود- نزد حضرت حضور داشت. همچنین عمر بن ابی سلمة فرزند امّ سلمه همسر پیامبر صلی اللَّه علیه و آله را نزد آن حضرت ملاقات کردم.
همه نوشتههای سلیم را در طول سه روز- هر روز تا شب- بر امام زین العابدین علیه السّلام و ابن ابی سلمه و ابو الطفیل عرضه کردم. هر روز صبح آن دو نزد امام سجاد علیه السّلام میآمدند، و در طول سه روز کتاب (سلیم) را برای آن حضرت قرائت میکردند «15».
حضرت به من فرمود: «سلیم راست گفته است، خدا او را رحمت کند، اینها احادیث ما است که همه آنها نزد ما شناخته شده است» «16».
ابو الطفیل و عمر بن ابی سلمه هم گفتند: «در آن حدیثی نیست مگر اینکه از علی علیه السّلام و از سلمان و ابو ذر و مقداد شنیدهایم».
دفاع امام زین العابدین علیه السّلام از کتاب سلیم
ابان میگوید: به امام زین العابدین علیه السّلام عرض کردم: فدایت گردم، از بعضی مطالب آن سینهام تنگ میشود «17»، زیرا در آن هلاکت همه امّت محمد صلی اللَّه علیه و آله از مهاجرین و انصار و تابعین، به جز شما اهل بیت و شیعیانتان است.
______________________________
(13) حجاج دیلمی همان کسی است که حسن بصری در خانه او پنهان شده بود.
(14) «ب»: برای او خواندم.
(15) «ب»: من (یعنی ابان) کتاب را بر آنان قرائت کردم. آنها به من گفتند: ....
(16) «ب» خ ل: که همه ما آنها را میشناسیم. «د»: همه آنها نزد من شناخته شده است.
(17) کنایه از اینکه تحملش برایم مشکل است.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 197
امام علیه السّلام فرمود: ای برادر عبد القیس «18»، آیا این حدیث به تو نرسیده است که پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: «مثل اهل بیت من در امّتم مثل کشتی نوح در قوم اوست که هر کس به آن سوار شد نجات یافت و هر کس خود را به آن نرساند غرق شد، و مثل «باب حطّه» «19» در بنی اسرائیل است»؟
عرض کردم: بلی. فرمود: چه کسی آن را برایت نقل کرده است؟ عرض کردم: آن را از بیش از صد نفر از فقها شنیدهام. فرمود: از چه کسی؟ عرض کردم: از حنش بن معتمر، و او میگفت از ابو ذر شنیده در حالی که حلقه در کعبه را گرفته و با صدای بلند آن را میگفته و از پیامبر صلی اللَّه علیه و آله نقل مینموده است.
فرمود: دیگر از چه کسی؟ عرض کردم: از حسن بن ابی الحسن بصری که او از ابو ذر و مقداد بن اسود کندی و از علی بن ابی طالب علیه السّلام شنیده بود.
فرمود: دیگر از چه کسی؟ عرض کردم: از سعید بن مسیّب و علقمة بن قیس و ابو ظبیان جنبی و عبد الرحمن بن ابی لیلی که همه اینان در حج بودند و خبر دادند که از ابو ذر شنیدهاند «20».
ابو الطفیل و ابن ابی سلمة گفتند: «بخدا قسم ما هم از ابو ذر شنیدیم، و از علی بن ابی طالب علیه السّلام و مقداد و سلمان نیز شنیدیم». سپس عمر بن ابی سلمة رو کرد و گفت: «بخدا
______________________________
(18) خطاب به ابان است که خود را در بصره از طایفه بنی عبد القیس قرار داد. به ص 126 همین کتاب مراجعه شود.
(19) «باب حطّه» در بنی اسرائیل نشانه خضوع آنان در مقابل فرامین الهی بود که میبایست به حالت سجده از آن در عبور میکردند و بدین وسیله تواضع خود را نشان میدادند. در اینجا هم اهل بیت علیهم السّلام به باب حطه تشبیه شدهاند که مردم با خضوع در برابر آنان در مقابل خدا خضوع مینمایند. در اثبات الهداة: ج 1 ص 618 ح 657 حدیثی از پیامبر صلی اللَّه علیه و آله نقل میکند که فرمود: مثل اهل بیت من در میان شما مثل باب حطه در بنی اسرائیل است، که هر کس از آن داخل شود گناهانش آمرزیده میشود و از طرف خداوند مستحق عطای بیشتر میگردد چنان که خداوند عز و جل میفرماید: ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَ قُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَکُمْ خَطایاکُمْ وَ سَنَزِیدُ الْمُحْسِنِینَ از آن در بحالت سجده وارد شوید و بگوئید: «گناهان ما ریخته باد» تا گناهان شما را بیامرزیم، و به احسانکنندگان عطای بیشتری خواهیم داد. در مورد باب حطّه به بحار ج 13 ص 185- 180 مراجعه شود.
(20) «د»: عرض کردم: از سعید بن مسیّب و علقمة بن قیس و ابو ظبیان جنبی و ابو وائل که از ابو ذر شنیده بودند، و نیز از عبد الرحمن بن ابی لیلی و عاصم بن ضمرة و هبیرة بن مریم که از علی علیه السّلام نقل کردند.
أسرار آل محمد علیهم السلام / ترجمه کتاب سلیم، ص: 198
قسم، این حدیث را از کسی شنیدهام که از همه این افراد بالاتر است: از پیامبر صلی اللَّه علیه و آله شنیدم، دو گوشم شنید و قلبم آن را در خود جای داد».
امام زین العابدین علیه السّلام رو به من کرد و فرمود: آیا این حدیث به تنهایی، آنچه از احادیث (کتاب سلیم) ترا نگران کرده بود و بر سینهات سنگینی میکرد «21» حل نمیکند؟
ای برادر عبد القیس از خدا بترس، اگر مطلبی برایت روشن شد آن را بپذیر و گر نه سکوت کن تا سلامت بمانی و علم آن را به خدا واگذار کن، چرا که در وسعتی بیش از فاصله آسمان و زمین قرار داری «22».
ابان میگوید: اینجا بود که از آن حضرت در باره آنچه ندانستنش برایم جایز بود و آنچه ندانستن آن برایم جایز نبود سؤال کردم، و حضرت هم جوابهایی به من فرمودند.